Η Ελληνίδα πρέσβης στην Ιταλία Ελένη Σουρανή βρέθηκε για τρεις ημέρες στα ελληνόφωνα χωριά της Καλαβρίας, εκεί όπου η ελληνική γλώσσα εξακολουθεί να ακούγεται και μια ξεχωριστή παράδοση της νότιας Ιταλίας περνά από τη μία γενιά στην άλλη.
Η επίσκεψη περιλάμβανε τη Bova, τη Bova Marina και το Gallicianò και πραγματοποιήθηκε με αφορμή τη δωδέκατη διοργάνωση της πολιτιστικής πρωτοβουλίας «bdomadi greco». Πρόκειται για μια δράση που συνδυάζει μαθήματα ελληνικών με εκπαιδευτικές διαδρομές στους ιστορικούς οικισμούς της περιοχής.
Στη Bova Marina, που είναι γνωστή και ως Γιαλό του Βούα, η πρέσβης συναντήθηκε με ανθρώπους που κρατούν στενή σχέση με την Ελλάδα, ενώ στους άλλους δύο οικισμούς είδε από κοντά τον τρόπο με τον οποίο διατηρείται η τοπική ελληνόφωνη παράδοση.
Ανάμεσα στους κατοίκους της περιοχής υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που χρησιμοποιούν την grecanica, την ελληνόφωνη διάλεκτο της Καλαβρίας. Δεν πρόκειται για μια γλώσσα που διδάσκεται μόνο ως ιστορικό αντικείμενο. Σε τοπικό σχολείο της περιοχής πραγματοποιούνται μαθήματα grecanica, με τη χρήση μάλιστα του ελληνικού αλφαβήτου, τόσο στις σχολικές αίθουσες όσο και διαδικτυακά.
Η γλώσσα που έμεινε στην άλλη πλευρά του Ιονίου
Για τους κατοίκους των ελληνόφωνων κοινοτήτων, η σχέση με την Ελλάδα δεν περιορίζεται στη σύγχρονη εποχή. Οι ρίζες της περιοχής συνδέονται με τη Μεγάλη Ελλάδα, τον ελληνικό κόσμο που αναπτύχθηκε στη νότια Ιταλία κατά την αρχαιότητα.
Η ιστορία της ελληνικής γλώσσας στην Καλαβρία είναι, ωστόσο, μεγαλύτερη και πιο σύνθετη. Η περιοχή γνώρισε επί αιώνες την παρουσία του ελληνικού και βυζαντινού στοιχείου, ενώ η γλώσσα εξελίχθηκε μέσα σε ένα περιβάλλον όπου συνυπήρχε με την ιταλική και άλλες τοπικές γλωσσικές μορφές.
Με το πέρασμα των χρόνων η εικόνα άλλαξε. Η εγκατάλειψη πολλών ορεινών χωριών, η μετακίνηση κατοίκων προς τα αστικά κέντρα και η επικράτηση της ιταλικής γλώσσας στην εκπαίδευση και την καθημερινή ζωή περιόρισαν τη χρήση της grecanica.
Παρόλα αυτά, σε χωριά της λεγόμενης Grecia Calabra η γλωσσική παράδοση δεν χάθηκε εντελώς.
Η Bova θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα σημεία αυτής της περιοχής. Στην ευρύτερη ζώνη βρίσκονται επίσης οικισμοί όπως η Roccaforte del Greco, το Condofuri και το Roghudi, που συνδέονται ιστορικά με την ελληνόφωνη παρουσία της Καλαβρίας.
Τι ζήτησαν οι κάτοικοι από την Ελληνίδα πρέσβη
Στις συναντήσεις της Ελένης Σουρανή με δημάρχους, πολιτιστικούς φορείς και κατοίκους, η συζήτηση περιστράφηκε γύρω από τη διατήρηση αυτής της πολιτιστικής ταυτότητας και, κυρίως, της γλώσσας.
Οι άνθρωποι που συμμετείχαν στις εκδηλώσεις αναφέρθηκαν στη σημασία που έχει για τους ίδιους η επαφή με την Ελλάδα. Μίλησαν για την «πολιτιστική κληρονομιά 28 αιώνων στην καρδιά της Μεγάλης Ελλάδας», αλλά και για την ανάγκη να συνεχιστεί η προσπάθεια διατήρησης της grecanica.
Η επίσκεψη περιλάμβανε ακόμη συνάντηση με την αντιδήμαρχο του Ρηγίου της Καλαβρίας και πρώην δικαστικό Μαρία Γκράτσια Αρένα. Εκεί έγινε αναφορά στην «αποδοτική συνεργασία» της περιοχής με ελληνικές περιφέρειες.
Οι σχέσεις αυτές δεν περιορίζονται στις επίσημες συναντήσεις. Πολιτιστικοί σύλλογοι, εκπαιδευτικοί και τοπικοί φορείς συμμετέχουν σε δράσεις που έχουν στόχο να διατηρήσουν στοιχεία της γλώσσας και της ιστορίας των κοινοτήτων.
Ένα ντοκιμαντέρ του 1975 ξαναφέρνει στο προσκήνιο μια άλλη εποχή
Στο πρόγραμμα του «bdomadi greco» εντάχθηκε και η προβολή του «Πολεμόντα» του Δημήτριου Μαυρίκιου.
Το ντοκιμαντέρ γυρίστηκε το 1975 και καταγράφει τη ζωή και την πραγματικότητα των ελληνόφωνων χωριών της Καλαβρίας και της Απουλίας εκείνη την εποχή. Οι εικόνες του μεταφέρουν τον θεατή σε κοινότητες που βρίσκονταν ήδη αντιμέτωπες με τις κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές του 20ού αιώνα.
Το υλικό παραχωρήθηκε από την ΕΡΤ και μεταφράστηκε με ιταλικούς υπότιτλους από το κέντρο «Ελληνομάθεια», το οποίο λειτουργεί στο Ρήγιο της Καλαβρίας με πρωτοβουλία της αρχαιολόγου Βασιλικής Βούρδα.
Το κέντρο έχει αναπτύξει δραστηριότητα γύρω από την ελληνική γλώσσα και την πολιτιστική κληρονομιά των ελληνόφωνων κοινοτήτων και αποτελεί έναν από τους φορείς που διατηρούν ενεργή τη σύνδεση των κατοίκων με αυτή την παράδοση.
Τα ελληνικά που έμειναν στα χωριά της νότιας Ιταλίας
Σήμερα, η grecanica δεν ακούγεται με την ίδια συχνότητα που ακουγόταν παλαιότερα. Η γλώσσα περιορίζεται κυρίως σε συγκεκριμένες κοινότητες και σε μεγαλύτερες ηλικίες, ενώ οι προσπάθειες εκμάθησής της στα σχολεία και μέσα από πολιτιστικές δράσεις επιχειρούν να κρατήσουν ζωντανό ένα γλωσσικό ιδίωμα που διαμορφώθηκε στη διάρκεια πολλών αιώνων.
Αυτός είναι και ο λόγος που η Bova, η Bova Marina και το Gallicianò δεν αποτελούν απλώς στάσεις μιας πολιτιστικής επίσκεψης. Είναι τρία από τα σημεία όπου μπορεί ακόμη κανείς να συναντήσει την ελληνική γλωσσική παράδοση της Καλαβρίας, μέσα σε ένα ιταλικό τοπίο που έχει αλλάξει πολλές φορές από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.
Η ιστορία τους δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία ή στα αρχαιολογικά κατάλοιπα. Υπάρχει στις λέξεις που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται, στα μαθήματα που γίνονται με ελληνικό αλφάβητο, στα τραγούδια και στις αφηγήσεις των κατοίκων.
