Στην άκρη της βορειοανατολικής Συρίας, λίγα χιλιόμετρα από τα σύνορα με το Ιράκ, το Αλ Χολ δεν μοιάζει με «καταυλισμό» με την κλασική έννοια.
Είναι ένας τόπος κράτησης, μια γκρίζα ζώνη όπου οι οικογένειες των τζιχαντιστών του Ισλαμικού Κράτους ζουν για χρόνια χωρίς δίκη, με ασφάλεια, ανθρωπιστική βοήθεια και πολιτική να μπλέκονται σε ένα εκρηκτικό μείγμα.
Τι είναι το Αλ Χολ για το Ισλαμικό Κράτος
Το Αλ Χολ στήθηκε αρχικά από την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες το 1991, για Ιρακινούς εκτοπισμένους. Έμεινε για χρόνια σχεδόν «ανενεργό» και επανενεργοποιήθηκε το 2016 από τη διοίκηση της βορειοανατολικής Συρίας, για όσους έφευγαν από τις μάχες με το Ισλαμικό Κράτος. Το 2019 όμως, μετά την πτώση της Μπαγούζ, του τελευταίου προπυργίου του Ισλαμικού Κράτους, το Αλ Χολ διογκώθηκε απότομα και μετατράπηκε σε δεξαμενή «υπολειμμάτων» του Χαλιφάτου: γυναίκες, παιδιά, συγγενείς, αλλά και άτομα που κατέληξαν εκεί μέσα από χάος εκτοπισμών, λάθη ταυτοποίησης και συλλογική τιμωρία.
Στο ζενίθ του 2019 φιλοξενούσε περίπου 73.000 ανθρώπους, με το 91% να είναι γυναίκες και παιδιά, ένα δημογραφικό στοιχείο που εξηγεί γιατί ο καταυλισμός έγινε ταυτόχρονα ανθρωπιστικό σύμβολο και «θερμοκήπιο» ριζοσπαστικοποίησης.
Ποιοι κρατούνται, γυναίκες και παιδιά των τζιχαντιστών του Ισλαμικού Κράτους
Οι αριθμοί έχουν πέσει, κυρίως λόγω επιστροφών στο Ιράκ και κάποιων επαναπατρισμών από τρίτες χώρες. Σύμφωνα με εκτίμηση της διοίκησης του καταυλισμού που καταγράφει έρευνα του UN Women, τον Ιούλιο του 2024 στο Αλ Χολ βρίσκονταν 41.032 άτομα: περίπου 16.000 Σύριοι, 22.000 Ιρακινοί, περίπου 3.000 υπήκοοι τρίτων χωρών. Από το 2019 έως τον Νοέμβριο του 2024 είχαν φύγει πάνω από 32.000 άτομα, ανάμεσά τους τουλάχιστον 10.000 Ιρακινοί και 3.365 υπήκοοι τρίτων χωρών.
Στις αρχές του 2026, μέσα στο νέο συριακό τοπίο μετά την πτώση του Άσαντ και τις ανακατατάξεις στη βορειοανατολική χώρα, τα μεγέθη που δίνουν διεθνή πρακτορεία και οργανώσεις μιλούν για πάνω από 24.000 ανθρώπους στο ίδιο το Αλ Χολ και περίπου 28.000 συνολικά αν υπολογιστεί και ο καταυλισμός Ροζ, με χιλιάδες αλλοδαπούς ανάμεσά τους.
Η «καρδιά» του προβλήματος, ωστόσο, δεν είναι μόνο πόσοι είναι μέσα, αλλά ποιοι είναι και πώς ζουν: μια κοινωνία φτιαγμένη από χήρες, ορφανά, εφήβους που ενηλικιώνονται πίσω από σύρματα, ανθρώπους που μπορεί να υπήρξαν θύτες, θύματα, ή και τα δύο μέσα στη δίνη του Ισλαμικού Κράτους και του πολέμου εναντίον του.
Το «παράρτημα» των ξένων και η σκιά του Ισλαμικού Κράτους
Μέσα στο Αλ Χολ υπάρχει μια ιδιαίτερη ζώνη που έχει χαραχτεί στη διεθνή συζήτηση ως το πιο «σκληρό» κομμάτι του παζλ: το λεγόμενο Annex, όπου συγκεντρώνονται κυρίως αλλοδαπές γυναίκες και παιδιά. Εκεί, η εσωτερική κοινωνική τάξη μπορεί να καθορίζεται από φόβο, άτυπους «κανόνες», δίκτυα επιβολής και τιμωρίας, με τις αρχές ασφαλείας να δίνουν κατά καιρούς μάχες για να περιορίσουν την επιρροή οργανωμένων πυρήνων.
Η ίδια έρευνα του UN Women καταγράφει κάτι που το ακούς ξανά και ξανά από ανθρώπους που έχουν εργαστεί στον χώρο: η παραοικονομία δεν είναι «παραφωνία» αλλά μηχανισμός επιβίωσης και ελέγχου. Αναφέρει, για παράδειγμα, ότι διακινητές ζητούν έως και 10.000 δολάρια για να οργανώσουν απόδραση από τον καταυλισμό.
Γι’ αυτό και ο χαρακτηρισμός «μίνι χαλιφάτο» εμφανίζεται συχνά σε αναλύσεις και ρεπορτάζ: όχι επειδή το Αλ Χολ είναι έδαφος του Ισλαμικού Κράτους, αλλά επειδή σε τμήματά του η ιδεολογία του προσπάθησε να αναπαραχθεί ως κοινωνικός κανόνας, μέσα από άτυπα «δικαστήρια», εκφοβισμό, «μαθήματα» και βία.
Βία στο Αλ Χολ, ο πόλεμος των τζιχαντιστών μέσα στο συρματόπλεγμα
Το Αλ Χολ έχει ιστορικό επιθέσεων, δολοφονιών και εκφοβισμού, σε βαθμό που επί χρόνια οι τοπικές αρχές μιλούν για ενεργούς πυρήνες του Ισλαμικού Κράτους «μέσα» στον καταυλισμό. Το 2022, οι δυνάμεις ασφαλείας της βορειοανατολικής Συρίας πραγματοποίησαν μεγάλης κλίμακας επιχειρήσεις στο Αλ Χολ με στόχο να σπάσουν τέτοιους πυρήνες, με συλλήψεις υπόπτων και κατασχέσεις όπλων και μέσων επικοινωνίας, ενώ το ίδιο μοτίβο επανέρχεται κάθε φορά που αυξάνονται οι ενδείξεις για οργάνωση και «πειθαρχία» υπέρ του Ισλαμικού Κράτους.
Παράλληλα, το πρόβλημα δεν περιορίζεται στη βία «μεταξύ κρατουμένων». Εκθέσεις και οργανώσεις έχουν καταγράψει σοβαρές καταγγελίες για κακομεταχείριση, αυθαιρεσία και συνθήκες κράτησης που μπορούν να χαρακτηριστούν απάνθρωπες, με τον πυρήνα της κριτικής να συνοψίζεται στη φράση «αόριστη, μαζική αυθαίρετη κράτηση» για γυναίκες και παιδιά που δεν έχουν περάσει ποτέ από δικαστική διαδικασία.
Παιδιά του Ισλαμικού Κράτους, μια γενιά που μεγαλώνει σε «κενό»
Το πιο δυσβάσταχτο στοιχείο είναι ότι μεγάλο μέρος του πληθυσμού είναι παιδιά. Ο ΟΗΕ έχει προειδοποιήσει πως δεκάδες χιλιάδες παιδιά σε καταυλισμούς, φυλακές και «κέντρα αποκατάστασης» στη βορειοανατολική Συρία υφίστανται σοβαρές παραβιάσεις δικαιωμάτων, με το Αλ Χολ και το Ροζ να βρίσκονται στο επίκεντρο.
Στην πράξη, το ερώτημα δεν είναι μόνο «τι έκαναν οι γονείς», αλλά «τι γίνεται με τα παιδιά τώρα». Η πρόσβαση σε εκπαίδευση στο Αλ Χολ έχει περιγραφεί ως εξαιρετικά περιορισμένη, με εμπόδια που κυμαίνονται από την ανασφάλεια και την έλλειψη υποδομών έως την πολιτική της «απομόνωσης» που μετατρέπει κάθε υπηρεσία σε διαπραγμάτευση ασφαλείας.
Και υπάρχει και μια ακόμη, πιο σκοτεινή διάσταση: οι έφηβοι, ειδικά αγόρια, συχνά απομακρύνονται από τον καταυλισμό και οδηγούνται σε φυλακές ή «δομές» κράτησης και «αποκατάστασης», κάτι που ο ΟΗΕ έχει επισημάνει ως κρίσιμο ζήτημα, επειδή δημιουργεί έναν κύκλο στιγματισμού, φόβου και πιθανής ριζοσπαστικοποίησης αντί για πραγματική επανένταξη.
Επαναπατρισμοί, το Ισλαμικό Κράτος και η πολιτική αμηχανία των κρατών
Οι επαναπατρισμοί είναι ο μοναδικός μηχανισμός που έχει αποδείξει ότι μειώνει μετρήσιμα την πίεση στο Αλ Χολ. Στην πράξη, το Ιράκ έχει σηκώσει το μεγαλύτερο βάρος, με χιλιάδες επιστροφές και προγράμματα «διαλογής» και επανένταξης, ενώ ορισμένες χώρες έχουν επαναπατρίσει γυναίκες και παιδιά σε κύματα, συχνά υπό δημόσια πίεση.
Αντίθετα, αρκετά κράτη της Δύσης έχουν κινηθεί πιο αργά, εγκλωβισμένα ανάμεσα στον φόβο του πολιτικού κόστους, τις δυσκολίες απόδειξης αδικημάτων και την αντιτρομοκρατική λογική «κράτα τους μακριά». Το αποτέλεσμα είναι ένα παρατεταμένο αδιέξοδο που ενισχύει τον μεγαλύτερο κίνδυνο: να γίνει το Αλ Χολ μια μόνιμη «γεννήτρια» νέων, θυμωμένων, τραυματισμένων ανθρώπων που κουβαλούν την κληρονομιά του Ισλαμικού Κράτους σαν ταυτότητα και όχι σαν παρελθόν.
Μετά την πτώση του Άσαντ, τι αλλάζει στο Αλ Χολ για το Ισλαμικό Κράτος
Η πτώση του καθεστώτος Άσαντ (Δεκέμβριος 2024) και η εμφάνιση νέων συριακών αρχών άλλαξαν τους συσχετισμούς στη βορειοανατολική Συρία. Μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, η συριακή κυβέρνηση ανακοίνωσε σχέδιο για μόνιμο κλείσιμο των καταυλισμών Αλ Χολ και Ροζ εντός περίπου ενός έτους, ενώ καταγράφηκε και μεταφορά ελέγχου του Αλ Χολ στη Δαμασκό μετά από αποχώρηση των κουρδικών δυνάμεων που το διαχειρίζονταν.
Το πέρασμα αυτό δεν έγινε «αναίμακτα». Ρεπορτάζ περιγράφουν στιγμές αναστάτωσης, φωτιές, απόπειρες διαφυγής και πλήθη που φώναζαν «Ανοίξτε τις πύλες», την ώρα που άλλαζαν οι φρουροί και κανείς δεν ήξερε ποιοι θα είναι οι κανόνες της επόμενης μέρας.
Το πιο άμεσο, πρακτικό αποτέλεσμα ήταν η πίεση στις γραμμές τροφοδοσίας: διακοπές διαδρομών, δισταγμοί οργανώσεων να κινηθούν σε μη ασφαλείς δρόμους, προειδοποιήσεις ότι τα αποθέματα μειώνονται και ότι οποιαδήποτε παρατεταμένη αναστολή υπηρεσιών μπορεί να γίνει θανατηφόρα σε έναν πληθυσμό που εξαρτάται σχεδόν ολοκληρωτικά από βοήθεια.
Παράλληλα, το θέμα του Ισλαμικού Κράτους δεν περιορίζεται στο Αλ Χολ. Η ίδια ρευστότητα έχει ανοίξει συζητήσεις για κρατούμενους, φυλακές και μεταφορές, με το διεθνές ενδιαφέρον να εστιάζει στο πώς αποτρέπεται μια μαζική διαφυγή ή μια «αναβίωση» μέσα από το χάος.
Γιατί το Αλ Χολ παραμένει «ωρολογιακή βόμβα» για τους τζιχαντιστές
Το Αλ Χολ είναι το σημείο όπου συναντιούνται τρία προβλήματα που κανείς δεν θέλει να «ιδιοκτητοποιήσει»: η ευθύνη για γυναίκες και παιδιά τζιχαντιστών, η ανάγκη για πραγματική δικαιοσύνη και η διαχείριση ενός κινδύνου ασφαλείας που δεν λύνεται με συρματοπλέγματα.
Όσο το Αλ Χολ λειτουργεί ως μόνιμη αποθήκη ανθρώπων χωρίς καθαρό νομικό καθεστώς, το Ισλαμικό Κράτος κερδίζει χρόνο και έδαφος σε επίπεδο ιδεών. Αντίθετα, κάθε οργανωμένος επαναπατρισμός, κάθε σοβαρή διαδικασία αξιολόγησης, κάθε δομή επανένταξης, «κλέβει» από τους τζιχαντιστές το πιο πολύτιμο καύσιμο: μια γενιά που μεγαλώνει πιστεύοντας ότι ο κόσμος έξω την έχει ήδη καταδικάσει.
