Η νέα αμυντική συνεννόηση ανάμεσα σε Σαουδική Αραβία, Τουρκία και Πακιστάν ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στις σχέσεις ασφαλείας της ευρύτερης περιοχής. Το ενδιαφέρον, όμως, δεν περιορίζεται στις τρεις χώρες που υπέγραψαν τη Συμφωνία της Μέκκας. Στο νέο γεωπολιτικό τοπίο που διαμορφώνεται, δύο χώρες που δεν συμμετέχουν στο σχήμα, η Ινδία και το Ισραήλ, καλούνται να υπολογίσουν τις πιθανές συνέπειες.
Η συμφωνία περιλαμβάνει ρήτρα σύμφωνα με την οποία επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον και των τριών. Το Reuters, ωστόσο, επισημαίνει ότι μέχρι στιγμής δεν έχουν γίνει γνωστές λεπτομερείς επιχειρησιακές δεσμεύσεις για τον τρόπο με τον οποίο θα εφαρμοστεί αυτή η αρχή στην πράξη.
Αυτό είναι ίσως το πρώτο στοιχείο που πρέπει να κρατηθεί. Η συμφωνία είναι πολιτικά και στρατηγικά σημαντική, αλλά δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με τη δημιουργία ενός νέου ΝΑΤΟ στη Μέση Ανατολή.
Τι πραγματικά αλλάζει με τη Συμφωνία της Μέκκας
Για τη Σαουδική Αραβία, η κίνηση εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια να διευρύνει τις επιλογές της στον τομέα της ασφάλειας. Το Ριάντ εξακολουθεί να διατηρεί στενή σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όμως τα τελευταία χρόνια έχει κινηθεί προς μια πιο πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, διατηρώντας παράλληλα σχέσεις με διαφορετικά κέντρα ισχύος.
Η συνεργασία με την Τουρκία προσφέρει στρατιωτική και τεχνολογική διάσταση, ενώ η συμμετοχή του Πακιστάν προσθέτει μια εντελώς διαφορετική παράμετρο, καθώς το Ισλαμαμπάντ διαθέτει πυρηνικό οπλοστάσιο και εδώ και δεκαετίες διατηρεί στενούς στρατιωτικούς δεσμούς με το Ριάντ.
Η νέα συμφωνία, επομένως, συνδέει τρεις χώρες με διαφορετικές δυνατότητες και διαφορετικές γεωπολιτικές προτεραιότητες.
Η Τουρκία διαθέτει ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία και εμπειρία από επιχειρήσεις σε Συρία, Ιράκ και Λιβύη. Το Πακιστάν διαθέτει σημαντική στρατιωτική ισχύ και πυρηνικές δυνατότητες. Η Σαουδική Αραβία, από την πλευρά της, έχει οικονομική ισχύ και κεντρική θέση στον αραβικό και μουσουλμανικό κόσμο. Αυτός ο συνδυασμός είναι που δίνει στη συμφωνία ιδιαίτερο βάρος.
Το μήνυμα προς το Ισραήλ
Η Συμφωνία της Μέκκας δεν προβλέπει ότι το Ισραήλ αποτελεί εχθρό των τριών χωρών ούτε περιλαμβάνει κάποια διάταξη που στρέφεται ευθέως εναντίον του Τελ Αβίβ.
Υπάρχει όμως μια ευρύτερη γεωπολιτική διάσταση.
Η Τουρκία έχει απομακρυνθεί σημαντικά από το Ισραήλ τα τελευταία χρόνια, ενώ η σχέση των δύο χωρών έχει επιβαρυνθεί ακόμη περισσότερο εξαιτίας του πολέμου στη Γάζα. Η συμμετοχή της Άγκυρας σε ένα σχήμα συλλογικής άμυνας μαζί με το Ριάντ και το Ισλαμαμπάντ δημιουργεί ένα νέο πλαίσιο που το Ισραήλ δεν μπορεί να αγνοήσει.
Παράλληλα, το Ριάντ δεν έχει εγκαταλείψει την πιθανότητα μιας μελλοντικής εξομάλυνσης των σχέσεών του με το Ισραήλ. Η Σαουδική Αραβία έχει κρατήσει ανοικτούς διαύλους με διαφορετικές πλευρές, γεγονός που δείχνει ότι η στρατηγική της δεν περιορίζεται σε ένα μόνο στρατόπεδο.
Ακριβώς γι’ αυτό, η νέα συμφωνία μπορεί να διαβαστεί περισσότερο ως προσπάθεια του Ριάντ να αυξήσει τις επιλογές του παρά ως οριστική επιλογή απέναντι στο Ισραήλ.
Το ερώτημα για το Τελ Αβίβ είναι διαφορετικό: κατά πόσο η στενότερη στρατιωτική συνεργασία Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν μπορεί να επηρεάσει τις μελλοντικές ισορροπίες ασφαλείας στην περιοχή.
Η Ινδία βλέπει το Πακιστάν να αποκτά νέο βάθος
Για το Νέο Δελχί, το πιο ευαίσθητο σκέλος της συμφωνίας είναι η παρουσία του Πακιστάν.
Η Ινδία και το Πακιστάν έχουν μια μακρά ιστορία αντιπαράθεσης και κάθε εξέλιξη που ενισχύει τις στρατιωτικές δυνατότητες ή τις διεθνείς σχέσεις του Ισλαμαμπάντ εξετάζεται προσεκτικά από την ινδική πλευρά.
Η συμμετοχή της Τουρκίας προσθέτει ακόμη μία διάσταση. Η Άγκυρα έχει αναπτύξει στενότερες σχέσεις με το Πακιστάν και έχει κατά καιρούς εκφράσει θέσεις που προκαλούν αντιδράσεις στο Νέο Δελχί.
Έτσι, η Συμφωνία της Μέκκας μπορεί να δημιουργεί για την Ινδία ένα νέο στρατηγικό δεδομένο: όχι επειδή η Σαουδική Αραβία στρέφεται εναντίον της, αλλά επειδή το Πακιστάν αποκτά μια ακόμη σημαντική σχέση μέσα σε ένα ευρύτερο δίκτυο ασφάλειας.
Και εδώ υπάρχει μια κρίσιμη λεπτομέρεια. Η Ινδία δεν έχει συμφέρον να αντιμετωπίσει τη Σαουδική Αραβία ως αντίπαλο. Οι οικονομικοί, ενεργειακοί και εμπορικοί δεσμοί ανάμεσα στις δύο χώρες είναι σημαντικοί, ενώ μεγάλος αριθμός Ινδών εργαζομένων ζει και εργάζεται στις χώρες του Κόλπου.
Το Νέο Δελχί, επομένως, βρίσκεται μπροστά σε μια πιο σύνθετη εξίσωση: στενή στρατηγική σχέση με το Ισραήλ, ανταγωνισμός με το Πακιστάν και ταυτόχρονα σημαντικές σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία.
Ένας άξονας που δεν είναι τόσο απλός όσο φαίνεται
Η συζήτηση περί δημιουργίας ενός «ισλαμικού ΝΑΤΟ» έχει εμφανιστεί ξανά και ξανά τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Το International Institute for Strategic Studies είχε ήδη αναλύσει τον Μάιο τη διαμόρφωση ενός ευρύτερου περιφερειακού συντονισμού με συμμετοχή της Αιγύπτου, του Πακιστάν, της Σαουδικής Αραβίας και της Τουρκίας, χωρίς να θεωρεί δεδομένη τη δημιουργία μιας πλήρους στρατιωτικής συμμαχίας.
Η εξέλιξη της Μέκκας αποκτά έτσι μεγαλύτερη σημασία επειδή δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Έρχεται πάνω σε μια ήδη εξελισσόμενη προσπάθεια των περιφερειακών δυνάμεων να δημιουργήσουν περισσότερα κανάλια στρατιωτικής και διπλωματικής συνεργασίας.
Η ανάλυση του Chatham House είχε επίσης επισημάνει ότι μια στενότερη στρατιωτική σχέση ανάμεσα στην Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν θα μπορούσε να ενισχύσει τον περιφερειακό ρόλο της Άγκυρας.
Ινδία και Ισραήλ μπροστά σε διαφορετικές προκλήσεις
Η ίδια συμφωνία δημιουργεί διαφορετικά ερωτήματα για τις δύο χώρες.
Για το Ισραήλ, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται κυρίως στη μεταβολή των περιφερειακών ισορροπιών και στην αυξανόμενη στρατιωτική συνεργασία της Τουρκίας με χώρες του Κόλπου.
Για την Ινδία, το μεγαλύτερο ζήτημα αφορά την αναβάθμιση της θέσης του Πακιστάν και την πιθανότητα αυτή να αποκτήσει μεγαλύτερη πρόσβαση σε στρατιωτική συνεργασία, τεχνολογία και πολιτική υποστήριξη.
Αυτό, πάντως, δεν σημαίνει ότι διαμορφώνεται αυτόματα ένα ενιαίο στρατόπεδο απέναντι σε Ινδία και Ισραήλ.
Χαρακτηριστικό είναι ότι πληροφορία σύμφωνα με την οποία η Ινδία ζήτησε αμυντική συμφωνία με το Ισραήλ ως απάντηση στη Συμφωνία της Μέκκας διαψεύστηκε από το ινδικό υπουργείο Εξωτερικών, το οποίο χαρακτήρισε την αναφορά κατασκευασμένη.
Η εξέλιξη αυτή δείχνει και κάτι ακόμη: η νέα συμφωνία έχει ήδη αρχίσει να διαβάζεται μέσα από το πρίσμα ενός πιθανού ανταγωνισμού ανάμεσα σε διαφορετικά περιφερειακά δίκτυα.
Το πραγματικό ερώτημα είναι τι θα ακολουθήσει
Η Συμφωνία της Μέκκας δεν αλλάζει από μόνη της τον χάρτη ασφαλείας της Μέσης Ανατολής. Μπορεί όμως να αποτελέσει βάση για βαθύτερη συνεργασία, εφόσον οι τρεις χώρες προχωρήσουν σε συγκεκριμένους μηχανισμούς κοινής άμυνας, ασκήσεις, ανταλλαγή πληροφοριών και αμυντική συνεργασία.
Για το Ισραήλ, το ζήτημα είναι η ενίσχυση ενός περιφερειακού σχήματος στο οποίο συμμετέχει η Τουρκία.
Για την Ινδία, το ζήτημα είναι η νέα θέση του Πακιστάν μέσα σε αυτό το σχήμα.
Και για τη Σαουδική Αραβία, το ερώτημα είναι κατά πόσο μπορεί να αξιοποιήσει ταυτόχρονα τις σχέσεις της με τις ΗΠΑ, την Τουρκία, το Πακιστάν και τις υπόλοιπες περιφερειακές δυνάμεις, χωρίς να εγκλωβιστεί σε ένα συγκεκριμένο στρατόπεδο.
Το επόμενο διάστημα θα δείξει αν η Συμφωνία της Μέκκας θα μείνει μια σημαντική τριμερής αμυντική συμφωνία ή αν θα εξελιχθεί στον πυρήνα μιας ευρύτερης αρχιτεκτονικής ασφαλείας που θα επηρεάσει όχι μόνο τη Μέση Ανατολή, αλλά και τη Νότια Ασία.
