Η Κούβα ανακοίνωσε ένα νέο πακέτο οικονομικών μέτρων, το οποίο, εφόσον εφαρμοστεί στην πράξη, θα μπορούσε να αποτελέσει τη μεγαλύτερη ανατροπή στο οικονομικό μοντέλο της χώρας από τα πρώτα χρόνια της επανάστασης της δεκαετίας του 1960.
Οι μεταρρυθμίσεις εγκρίθηκαν ομόφωνα από το κοινοβούλιο της χώρας και προβλέπουν άνοιγμα σε τομείς που μέχρι σήμερα θεωρούνταν σχεδόν απαγορευμένοι για ιδιωτική ή ξένη επιχειρηματική δραστηριότητα.
Στο νέο πλαίσιο περιλαμβάνονται:
- δυνατότητα ιδιωτικής ανάπτυξης ακινήτων
- λειτουργία ιδιωτικών τραπεζών
- πώληση μεριδίων κρατικών εταιρειών σε ιδιώτες επενδυτές
- συμμετοχή ξένων επενδυτών, περιλαμβανομένων Κουβανών που ζουν στο εξωτερικό
- εισαγωγή τεχνολογίας και δημιουργία νέων επιχειρηματικών σχεδίων στη χώρα
Η κίνηση έρχεται σε μια στιγμή κατά την οποία η Κούβα αντιμετωπίζει έντονη κοινωνική πίεση, παρατεταμένες διακοπές ρεύματος, ελλείψεις και αυξανόμενη απομόνωση λόγω των αμερικανικών κυρώσεων.
Το άνοιγμα στους Κουβανούς του εξωτερικού
Ο πρόεδρος της Κούβας, Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ, επιχείρησε να στείλει μήνυμα κυρίως προς τους Κουβανούς της διασποράς, καλώντας τους να επενδύσουν στη χώρα τους.
Σε τηλεοπτικό του διάγγελμα δήλωσε ότι σε κάθε Κουβανό που ζει στο εξωτερικό και θέλει να επενδύσει, να δωρίσει, να εισαγάγει τεχνολογία, να ανοίξει αγορά ή να χτίσει ένα σχέδιο στην πατρίδα του, η κυβέρνηση θα προσφέρει «ένα σαφές, σταθερό και σεβαστικό πλαίσιο».
Η συγκεκριμένη αναφορά έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς επί δεκαετίες η κουβανική ηγεσία αντιμετώπιζε με καχυποψία μεγάλο μέρος της διασποράς, ειδικά όσους είχαν εγκατασταθεί στις ΗΠΑ και διατηρούσαν αντικαθεστωτική στάση.
Το νέο μήνυμα δείχνει ότι η Αβάνα αναζητά επειγόντως κεφάλαια, τεχνογνωσία και οικονομική ανάσα, ακόμη και από κύκλους που παλαιότερα θεωρούνταν πολιτικά δύσκολοι ή ανεπιθύμητοι.
Ιδιωτικές τράπεζες και ακίνητα: Ρήγμα στο παλιό μοντέλο
Η πρόβλεψη για λειτουργία ιδιωτικών τραπεζών αποτελεί μία από τις πιο εντυπωσιακές πλευρές του πακέτου.
Σε μια χώρα όπου το κράτος διατηρούσε επί δεκαετίες αυστηρό έλεγχο στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, η είσοδος ιδιωτικών τραπεζικών σχημάτων θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τον τρόπο χρηματοδότησης επιχειρήσεων, εισαγωγών και επενδυτικών σχεδίων.
Εξίσου σημαντικό είναι το άνοιγμα στην ιδιωτική ανάπτυξη ακινήτων. Αν εφαρμοστεί, θα επιτρέψει σε ιδιώτες επενδυτές να δραστηριοποιηθούν σε έναν τομέα που συνδέεται άμεσα με τον τουρισμό, τη στέγαση, τις υποδομές και την προσέλκυση ξένων κεφαλαίων.
Η πώληση μεριδίων κρατικών εταιρειών σε ιδιώτες, μεταξύ των οποίων και ξένους επενδυτές, αγγίζει ακόμη πιο βαθιά τον πυρήνα του κουβανικού οικονομικού μοντέλου, καθώς εισάγει στοιχεία μερικής ιδιωτικοποίησης σε επιχειρήσεις που μέχρι σήμερα λειτουργούσαν υπό κρατικό έλεγχο.
Ο Ντίας-Κανέλ παραδέχεται ότι δεν φταίνε μόνο οι ΗΠΑ
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η πολιτική παραδοχή του Κουβανού προέδρου ότι τα προβλήματα της οικονομίας δεν οφείλονται αποκλειστικά στις αμερικανικές κυρώσεις.
Μιλώντας στην Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος, ο Ντίας-Κανέλ αναφέρθηκε σε «εμπόδια που δεν προέρχονται από έξω, ούτε από τον αποκλεισμό», αν και συνέχισε να καταγγέλλει τη «βάρβαρη τιμωρία» της Ουάσιγκτον.
Η διατύπωση αυτή συνιστά σημαντική μετατόπιση από τη συνηθισμένη ρητορική της κουβανικής ηγεσίας, η οποία επί δεκαετίες απέδιδε σχεδόν όλα τα οικονομικά δεινά της χώρας στο αμερικανικό εμπάργκο και τις κυρώσεις.
Ο Κουβανός πρόεδρος αναφέρθηκε ακόμη στα παραδείγματα της Κίνας και του Βιετνάμ, δύο κομμουνιστικών καθεστώτων που υιοθέτησαν εκτεταμένες οικονομικές μεταρρυθμίσεις χωρίς να εγκαταλείψουν τον πολιτικό έλεγχο του Κομμουνιστικού Κόμματος.
«Αποφάσεις που αναβλήθηκαν» και γραφειοκρατία
Ο Ντίας-Κανέλ παραδέχθηκε ότι η Κούβα καθυστέρησε να λάβει κρίσιμες αποφάσεις.
Μίλησε για «αποφάσεις που έχουμε αναβάλει», ενώ επέκρινε τη βραδύτητα, τη γραφειοκρατία και τους κανόνες που εμποδίζουν όσους θέλουν να παράγουν.
Η φράση του ότι «η κατάσταση απαιτεί επείγουσες και αναγκαίες αλλαγές» αποτυπώνει το μέγεθος της πίεσης που αντιμετωπίζει η χώρα.
Το μήνυμα προς το εσωτερικό του καθεστώτος είναι σαφές: η οικονομία δεν μπορεί πλέον να λειτουργεί με τους ίδιους ρυθμούς, τις ίδιες απαγορεύσεις και την ίδια δυσκαμψία.
Η πίεση της κυβέρνησης Τραμπ
Οι μεταρρυθμίσεις ανακοινώνονται σε μια περίοδο κατά την οποία η Κούβα βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενη πίεση από την κυβέρνηση Τραμπ.
Η Ουάσιγκτον πιέζει την Αβάνα να ανοίξει την οικονομία της και να απελευθερώσει πολιτικούς κρατούμενους. Από την αρχή του έτους, οι ΗΠΑ έχουν σχεδόν μπλοκάρει τις εισαγωγές ενέργειας προς την Κούβα και έχουν επιβάλει νέες σκληρές κυρώσεις σε κρίσιμους τομείς της οικονομίας.
Οι κυρώσεις αυτές έχουν επιδεινώσει την ήδη σοβαρή ενεργειακή κρίση στο νησί, όπου πολλές περιοχές λαμβάνουν μόνο λίγες ώρες ηλεκτρικού ρεύματος την ημέρα.
Νοσοκομεία, σχολεία και βασικές δημόσιες υπηρεσίες έχουν επηρεαστεί σοβαρά, ενώ διπλωμάτες που βρίσκονται στη χώρα προειδοποιούν για τον κίνδυνο βαθύτερης κοινωνικής αποσταθεροποίησης.
Οι απειλές από το Γκουαντάναμο
Η αμερικανική πίεση δεν περιορίζεται στις κυρώσεις.
Τον τελευταίο μήνα, η Ουάσιγκτον έχει αφήσει ανοιχτές ακόμη και νύξεις για πιθανή στρατιωτική δράση, εάν η Κούβα δεν προχωρήσει σε ευρείες μεταρρυθμίσεις.
Κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στην αμερικανική στρατιωτική βάση του Γκουαντάναμο, ο υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ, Πιτ Χέγκσεθ, προειδοποίησε την Κούβα να μην επιδιώξει την απόκτηση πυραύλων ή άλλων όπλων ικανών να πλήξουν τις ΗΠΑ.
Όπως είπε, μια τέτοια κίνηση θα ισοδυναμούσε με πρόσκληση σε αντιπαράθεση που η Αβάνα «ούτε θέλει, ούτε θα μπορούσε να αντέξει».
Η δήλωση αυτή προσθέτει στρατιωτική διάσταση στην ήδη τεταμένη σχέση Ουάσιγκτον-Αβάνας, σε μια περίοδο κατά την οποία η Κούβα βρίσκεται οικονομικά και κοινωνικά σε εξαιρετικά ευάλωτη θέση.
Η κρίση ξεκίνησε με τον τουρισμό και βαθύνθηκε με τις κυρώσεις
Η σημερινή κρίση στην Κούβα δεν γεννήθηκε από έναν μόνο παράγοντα.
Η πανδημία του Covid-19 έπληξε σκληρά τον τουρισμό, έναν από τους βασικούς πυλώνες της κουβανικής οικονομίας. Η κατάρρευση των τουριστικών εσόδων στέρησε από τη χώρα πολύτιμο συνάλλαγμα, την ώρα που η παραγωγική της βάση παρέμενε αδύναμη.
Στη συνέχεια, οι ενεργειακές ελλείψεις, οι δυσκολίες στις εισαγωγές, οι αμερικανικές κυρώσεις και η χρόνια γραφειοκρατική δυσκαμψία επιδείνωσαν την κατάσταση.
Το αποτέλεσμα είναι μια κοινωνία εξαντλημένη από τις διακοπές ρεύματος, τις ελλείψεις βασικών αγαθών και την αβεβαιότητα για το αύριο.
Γιατί πολλοί παραμένουν δύσπιστοι
Παρά το εύρος των εξαγγελιών, ειδικοί σε θέματα Κούβας προειδοποιούν ότι το καθεστώς έχει υποσχεθεί ξανά οικονομικό άνοιγμα στο παρελθόν, χωρίς να το εφαρμόσει ουσιαστικά.
Κατά την περίοδο της προσέγγισης με τις ΗΠΑ επί κυβέρνησης Ομπάμα, όταν πρόεδρος της Κούβας ήταν ο Ραούλ Κάστρο, η Ουάσιγκτον και η Αβάνα είχαν διαπραγματευτεί ένα ιστορικό άνοιγμα, το οποίο περιλάμβανε και μεγαλύτερα περιθώρια για ξένες επενδύσεις.
Ωστόσο, πρώην Αμερικανοί αξιωματούχοι που συμμετείχαν στη διαδικασία υποστηρίζουν ότι ο Φιντέλ Κάστρο, ο οποίος τότε ήταν ακόμη εν ζωή, εργάστηκε παρασκηνιακά για να μπλοκάρει το οικονομικό άνοιγμα.
Σύμφωνα με τις ίδιες εκτιμήσεις, πολλοί Κουβανοί ηγέτες φοβούνταν ότι οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις θα οδηγούσαν σταδιακά σε απώλεια πολιτικού ελέγχου.
Το στοίχημα του Ντίας-Κανέλ
Ο Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ διαδέχθηκε τον Ραούλ Κάστρο στην προεδρία το 2019 και αρχικά θεωρήθηκε από ορισμένους ως πιθανός μεταρρυθμιστής, λιγότερο ιδεολογικά άκαμπτος από άλλα στελέχη της κουβανικής ηγεσίας.
Ωστόσο, αναλυτές εκτιμούν ότι μέχρι σήμερα δεν είχε την πολιτική επιρροή που απαιτείται για να προωθήσει βαθιές αλλαγές και περιορίστηκε κυρίως σε επιφανειακές ή περιορισμένες παρεμβάσεις.
Αυτή τη φορά, όμως, η πίεση είναι πολύ μεγαλύτερη.
Η οικονομία βρίσκεται σε οριακό σημείο, οι κοινωνικές αντοχές μειώνονται και οι ΗΠΑ έχουν αυξήσει την πίεση σε επίπεδο κυρώσεων, διπλωματικών απαιτήσεων και στρατιωτικών προειδοποιήσεων.
Ο ίδιος ο Ντίας-Κανέλ αναγνώρισε ότι ορισμένες από τις προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις «δεν θα έχουν απόλυτη συναίνεση», αλλά «δεν μπορούν να αναβληθούν».
Κίνα και Βιετνάμ ως μοντέλα, αλλά με κουβανικά όρια
Η αναφορά του Κουβανού προέδρου στην Κίνα και στο Βιετνάμ δεν είναι τυχαία.
Και οι δύο χώρες διατήρησαν το μονοκομματικό πολιτικό σύστημα, αλλά άνοιξαν σημαντικά την οικονομία τους στην αγορά, στις εξαγωγές, στις ξένες επενδύσεις και στην ιδιωτική επιχειρηματικότητα.
Η Κούβα φαίνεται να εξετάζει ένα παρόμοιο μονοπάτι: οικονομικό άνοιγμα χωρίς πολιτική φιλελευθεροποίηση.
Το ερώτημα είναι αν μπορεί να το πετύχει.
Η Κίνα και το Βιετνάμ διέθεταν διαφορετική παραγωγική βάση, μεγαλύτερη αγορά εργασίας, διαφορετική γεωπολιτική θέση και πολύ πιο σταδιακή μετάβαση. Η Κούβα, αντίθετα, βρίσκεται αντιμέτωπη με κυρώσεις, ενεργειακή ασφυξία, περιορισμένο συνάλλαγμα και μαζική κοινωνική απογοήτευση.
Το μεγάλο ρίσκο για το καθεστώς
Οι μεταρρυθμίσεις μπορούν να δώσουν ανάσα στην οικονομία, αλλά περιέχουν και πολιτικό ρίσκο για την κουβανική ηγεσία.
Η είσοδος ιδιωτών, τραπεζών και ξένων επενδυτών μπορεί να δημιουργήσει νέες οικονομικές ελίτ, νέες ανισότητες και κέντρα επιρροής εκτός του παραδοσιακού κρατικού μηχανισμού.
Αυτό ακριβώς φοβόταν για δεκαετίες το καθεστώς: ότι η οικονομική απελευθέρωση θα φέρει απαιτήσεις για μεγαλύτερη κοινωνική και πολιτική ελευθερία.
Από την άλλη πλευρά, η μη εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων μπορεί να οδηγήσει σε ακόμη βαθύτερη κρίση, με μεγαλύτερη φτώχεια, περισσότερη μετανάστευση και αυξημένο κίνδυνο κοινωνικής έκρηξης.
Η Κούβα μπροστά σε ιστορικό σταυροδρόμι
Η Αβάνα βρίσκεται πλέον μπροστά σε μια από τις πιο κρίσιμες αποφάσεις της μεταεπαναστατικής της ιστορίας.
Αν οι μεταρρυθμίσεις εφαρμοστούν ουσιαστικά, η Κούβα μπορεί να κινηθεί προς ένα νέο υβριδικό μοντέλο: πολιτικά μονοκομματικό, αλλά οικονομικά πιο ανοιχτό σε ιδιώτες, ξένες επενδύσεις και κεφάλαια της διασποράς.
Αν μείνουν στα χαρτιά, θα προστεθούν στη μακρά λίστα εξαγγελιών που δεν άλλαξαν την καθημερινότητα των Κουβανών.
Η διαφορά αυτή τη φορά είναι ότι τα περιθώρια στενεύουν.
Οι διακοπές ρεύματος, η κατάρρευση υπηρεσιών, η αμερικανική πίεση και η εσωτερική κόπωση της κοινωνίας κάνουν την αναβολή όλο και πιο δύσκολη.
Η Κούβα δεν αλλάζει επειδή το θέλει. Αλλά επειδή, όπως παραδέχθηκε και ο ίδιος ο Ντίας-Κανέλ, οι αλλαγές δεν μπορούν πλέον να περιμένουν.
