Σε μια εξέλιξη με ιδιαίτερο βάρος για τη Μέση Ανατολή, Ισραήλ, Λίβανος και Ηνωμένες Πολιτείες υπέγραψαν το βράδυ της Παρασκευής στην Ουάσινγκτον τριμερή συμφωνία-πλαίσιο, η οποία ανοίγει τον δρόμο για σταδιακή αποκλιμάκωση στον νότιο Λίβανο.
Η συμφωνία προβλέπει, σε πρώτη φάση, περιορισμένη αποχώρηση ισραηλινών δυνάμεων από συγκεκριμένες περιοχές και ανάπτυξη του λιβανικού στρατού στις ζώνες αυτές, με αμερικανική υποστήριξη και επιτήρηση.
Πρόκειται για το αποτέλεσμα εντατικών διαπραγματεύσεων που διεξήχθησαν στην αμερικανική πρωτεύουσα, με τη συμμετοχή των αντιπροσωπειών του Ισραήλ και του Λιβάνου και με ενεργό ρόλο του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο.
Η συμφωνία δεν συνιστά τελική ειρήνη. Αποτελεί όμως το πρώτο θεσμικό βήμα για τη διαμόρφωση ενός νέου πλαισίου ασφαλείας στα σύνορα Ισραήλ – Λιβάνου, σε μια περίοδο κατά την οποία η παρουσία της Χεζμπολάχ και η ιρανική επιρροή παραμένουν το κεντρικό αγκάθι.
Τι προβλέπει η συμφωνία
Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν γίνει γνωστές, το πλαίσιο προβλέπει την εφαρμογή δύο πιλοτικών σχεδίων αποκλιμάκωσης.
Στο πλαίσιο αυτό, οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις θα αποχωρήσουν από μικρές ζώνες που βρίσκονται υπό τον έλεγχό τους στον νότιο Λίβανο.
Τον έλεγχο των περιοχών αυτών θα αναλάβει ο στρατός του Λιβάνου, ενώ Αμερικανοί στρατιωτικοί αξιωματικοί θα συνεργαστούν με τις λιβανικές δυνάμεις για την εφαρμογή των σχεδίων και για την επιβεβαίωση ότι δεν υπάρχει παρουσία της Χεζμπολάχ στις συγκεκριμένες ζώνες.
Κατά ισραηλινές αναφορές, η μία πιλοτική περιοχή βρίσκεται νότια του ποταμού Λιτάνι, ενώ η δεύτερη βόρεια του ποταμού, σε σημείο που συνδέεται με τη διευρυμένη ζώνη ασφαλείας την οποία δημιούργησε το Ισραήλ κατά τις τελευταίες επιχειρήσεις του.
Η κίνηση είναι περιορισμένη, αλλά πολιτικά σημαντική. Είναι η πρώτη φορά μετά την επέκταση της ισραηλινής στρατιωτικής παρουσίας στον νότιο Λίβανο που τίθεται σε εφαρμογή μηχανισμός μερικής αποχώρησης και αντικατάστασης από τον λιβανικό στρατό.
Η υπογραφή στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ
Η συμφωνία υπεγράφη στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ, παρουσία του Μάρκο Ρούμπιο.
Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, τις υπογραφές έβαλαν οι πρέσβεις του Ισραήλ και του Λιβάνου στην Ουάσινγκτον, καθώς και ο σύμβουλος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ Νταν Χόλερ εκ μέρους των Ηνωμένων Πολιτειών.
Ο Ρούμπιο χαρακτήρισε την εξέλιξη «καλή ημέρα», αλλά έσπευσε να χαμηλώσει τις προσδοκίες, τονίζοντας ότι «μένει πολλή δουλειά να γίνει».
Η διατύπωση αυτή έχει σημασία. Η Ουάσινγκτον δεν παρουσιάζει τη συμφωνία ως λύση του προβλήματος, αλλά ως πλαίσιο μέσα στο οποίο θα συνεχιστούν οι δύσκολες διαπραγματεύσεις για την ασφάλεια, την κυριαρχία του Λιβάνου και τον ρόλο της Χεζμπολάχ.
Οι υποχωρήσεις των δύο πλευρών
Η συμφωνία περιλαμβάνει υποχωρήσεις και από τις δύο πλευρές.
Το Ισραήλ αποδέχεται, έστω και πιλοτικά, να παραδώσει έλεγχο περιοχών στον λιβανικό στρατό, αντί να διατηρήσει πλήρη στρατιωτική παρουσία σε όλα τα σημεία που κατέλαβε ή έλεγξε κατά τις πρόσφατες επιχειρήσεις.
Ο Λίβανος, από την πλευρά του, αποδέχεται ένα πλαίσιο στο οποίο ο στρατός του θα αναλάβει ενεργότερο ρόλο στον νότο, με αμερικανική εμπλοκή και με κεντρικό ζητούμενο την απουσία της Χεζμπολάχ από τις περιοχές εφαρμογής.
Για το Ισραήλ, η συμφωνία αποτελεί τρόπο να μετατραπεί η στρατιωτική πίεση σε πολιτικό μηχανισμό ασφαλείας.
Για τον Λίβανο, αποτελεί ευκαιρία να διεκδικήσει σταδιακή αποχώρηση ισραηλινών δυνάμεων από το έδαφός του, χωρίς όμως να διαθέτει ακόμη πλήρη απάντηση στο βασικό ερώτημα: αν μπορεί πραγματικά να επιβάλει κρατική κυριαρχία σε περιοχές όπου η Χεζμπολάχ έχει ιστορικά ισχυρή παρουσία.
Νετανιάχου: «Πλήγμα για το Ιράν»
Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου παρουσίασε τη συμφωνία ως στρατηγική επιτυχία και ως πλήγμα για το Ιράν.
Σε τηλεοπτικό διάγγελμά του, υποστήριξε ότι το Ισραήλ, ο Λίβανος και οι Ηνωμένες Πολιτείες στέλνουν μήνυμα στην Τεχεράνη ότι δεν έχει ρόλο στον Λίβανο.
Ο Νετανιάχου ξεκαθάρισε, ωστόσο, ότι ο ισραηλινός στρατός θα παραμείνει στη ζώνη ασφαλείας στον νότιο Λίβανο έως ότου αφοπλιστεί η Χεζμπολάχ και πάψει να υπάρχει απειλή για το Ισραήλ.
Αυτή η θέση δείχνει το όριο της συμφωνίας.
Το Ισραήλ αποδέχεται πιλοτικές αποχωρήσεις, αλλά δεν δέχεται γενική αποχώρηση χωρίς προηγούμενη αλλαγή του συσχετισμού ασφαλείας στο έδαφος. Με άλλα λόγια, η συμφωνία ανοίγει παράθυρο αποκλιμάκωσης, όχι όμως πλήρη αποδέσμευση του Ισραήλ από τον νότιο Λίβανο.
Η «Κίτρινη Γραμμή» και η ζώνη ασφαλείας
Ισραηλινά μέσα μεταδίδουν ότι, σύμφωνα με αξιωματούχους, οι IDF θα παραμείνουν στην αποκαλούμενη Κίτρινη Γραμμή, δηλαδή στη γραμμή που ορίζει τη ζώνη των εδαφών που ελέγχουν οι ισραηλινές δυνάμεις εντός του Λιβάνου.
Η παραμονή αυτή συνδέεται ευθέως με τον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ.
Το Ισραήλ θεωρεί ότι δεν μπορεί να επιτρέψει την επιστροφή ένοπλων μονάδων της οργάνωσης σε περιοχές από τις οποίες μπορούν να απειληθούν οι ισραηλινές κοινότητες του βορρά.
Παράλληλα, κατά την ισραηλινή πλευρά, η παρουσία του λιβανικού στρατού στις πιλοτικές ζώνες θα αποτελέσει δοκιμή: αν ο στρατός του Λιβάνου μπορεί να αναλάβει ουσιαστικό έλεγχο και να αποτρέψει την επιστροφή της Χεζμπολάχ, τότε θα μπορούσε να ανοίξει ο δρόμος για επόμενα στάδια.
Αν αποτύχει, η διαδικασία μπορεί να παγώσει ή να καταρρεύσει.
Το μεγάλο αγκάθι: Η Χεζμπολάχ
Παρότι η συμφωνία αφορά το Ισραήλ, τον Λίβανο και τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο παράγοντας που θα κρίνει την εφαρμογή της είναι η Χεζμπολάχ.
Η φιλοϊρανική οργάνωση δεν συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις και έχει ήδη ασκήσει κριτική στην κυβέρνηση του Λιβάνου για υποχωρητικότητα απέναντι στο Ισραήλ.
Η Χεζμπολάχ εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικό οπλισμό, πολιτική επιρροή και κοινωνική βάση στον Λίβανο. Αυτό σημαίνει ότι καμία συμφωνία ασφαλείας δεν μπορεί να εφαρμοστεί πλήρως αν δεν υπάρξει, έστω έμμεση, αποδοχή ή ανοχή από την ίδια.
Για την Ουάσινγκτον και το Ισραήλ, ο στρατηγικός στόχος είναι σαφής: η αποδυνάμωση της ιρανικής επιρροής στον Λίβανο και η ενίσχυση του λιβανικού κράτους ως μοναδικού νόμιμου φορέα ασφάλειας.
Για τη Χεζμπολάχ, όμως, μια τέτοια εξέλιξη θα ισοδυναμούσε με περιορισμό του ρόλου της και, μακροπρόθεσμα, με πίεση για αφοπλισμό.
Εκεί βρίσκεται το πιο δύσκολο σημείο της συμφωνίας.
Η Ουάσινγκτον επιχειρεί να αλλάξει το παιχνίδι
Η αμερικανική διπλωματία επιδιώκει να μετατρέψει την εκεχειρία σε διαδικασία.
Μέχρι σήμερα, πολλές συμφωνίες ή παύσεις πυρός στην περιοχή κατέρρεαν επειδή δεν υπήρχε αξιόπιστος μηχανισμός εφαρμογής, επιτήρησης και σταδιακής οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Με τη νέα συμφωνία-πλαίσιο, οι ΗΠΑ επιχειρούν να δημιουργήσουν ένα νομικό και πολιτικό πλαίσιο για επόμενα βήματα.
Η παρουσία Αμερικανών αξιωματούχων και στρατιωτικών στελεχών στην εφαρμογή των πιλοτικών σχεδίων δείχνει ότι η Ουάσινγκτον δεν θέλει να περιοριστεί σε ρόλο παρατηρητή.
Θέλει να εγγυηθεί ότι η διαδικασία δεν θα μείνει στα χαρτιά.
Το παρασκήνιο των τελευταίων ωρών
Σύμφωνα με πληροφορίες, ο Μάρκο Ρούμπιο είχε την Πέμπτη τηλεφωνικές επικοινωνίες με τον Μπενιαμίν Νετανιάχου και τον πρόεδρο του Λιβάνου Ζοζέφ Αούν, προκειμένου να ξεπεραστούν οι τελευταίες διαφωνίες.
Το πρωί της Παρασκευής συμμετείχε προσωπικά στις συνομιλίες των αντιπροσωπειών στην Ουάσινγκτον, συμβάλλοντας στην τελική διαμόρφωση της συμφωνίας.
Η εμπλοκή του σε αυτό το επίπεδο δείχνει ότι οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν τη συμφωνία όχι ως περιφερειακή τεχνική ρύθμιση, αλλά ως κρίσιμο κομμάτι του ευρύτερου παζλ στη Μέση Ανατολή.
Η αποκλιμάκωση στον Λίβανο συνδέεται με το Ιράν, τη Χεζμπολάχ, την ασφάλεια του Ισραήλ, τη σταθερότητα της Συρίας και τη συνολική αμερικανική προσπάθεια να αποτραπεί νέα γενικευμένη ανάφλεξη.
Γιατί η συμφωνία είναι σημαντική
Η συμφωνία έχει σημασία για τέσσερις λόγους.
- Επειδή φέρνει το Ισραήλ και τον Λίβανο σε ένα κοινό πλαίσιο, έστω περιορισμένο και υπό αμερικανική αιγίδα. Οι δύο χώρες παραμένουν τεχνικά σε κατάσταση εχθρότητας εδώ και δεκαετίες, άρα κάθε θεσμική επαφή έχει ιδιαίτερο βάρος.
- Επειδή επιχειρεί να ενισχύσει τον λιβανικό στρατό ως κρατικό αντίβαρο στη Χεζμπολάχ. Αυτό είναι πάγιος στόχος της Ουάσινγκτον και βασική προϋπόθεση για οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη λύση.
- Επειδή εισάγει πιλοτικό μηχανισμό αποχώρησης και αντικατάστασης δυνάμεων, χωρίς να απαιτεί από την πρώτη ημέρα συνολική συμφωνία για όλα τα ανοιχτά ζητήματα.
- Επειδή στέλνει μήνυμα στο Ιράν ότι ο Λίβανος δεν θα αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως πεδίο δράσης της Χεζμπολάχ.
Αυτός είναι και ο λόγος που ο Νετανιάχου έσπευσε να παρουσιάσει τη συμφωνία ως πλήγμα για την Τεχεράνη.
Παρά τη σημασία της, η συμφωνία παραμένει εύθραυστη. Η Χεζμπολάχ δεν έχει αφοπλιστεί. Το Ισραήλ δεν αποχωρεί πλήρως. Ο λιβανικός στρατός καλείται να αναλάβει αποστολή υψηλού κινδύνου σε περιοχές με περίπλοκες τοπικές ισορροπίες. Οι ΗΠΑ θα πρέπει να εγγυηθούν εφαρμογή χωρίς να εμφανιστούν ως δύναμη κατοχής ή ως μονομερής προστάτης του Ισραήλ.
Επιπλέον, κάθε επεισόδιο στο πεδίο μπορεί να ανατρέψει την πρόοδο. Ένα πλήγμα της Χεζμπολάχ, μια ισραηλινή επίθεση, μια παγίδα σε περιοχή μεταβίβασης ελέγχου ή μια εσωτερική πολιτική κρίση στον Λίβανο θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο ολόκληρη τη διαδικασία. Η συμφωνία, επομένως, δεν κλείνει την κρίση. Δημιουργεί έναν δρόμο για να μη χαθεί ο έλεγχος.
Πρώτο βήμα, όχι τελική ειρήνη
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η συμφωνία της Ουάσινγκτον αποτελεί πρώτο βήμα.
Δεν επιλύει το ζήτημα της Χεζμπολάχ. Δεν οδηγεί αυτομάτως σε πλήρη ισραηλινή αποχώρηση. Δεν εγκαθιδρύει ειρήνη ανάμεσα στο Ισραήλ και τον Λίβανο.
Δημιουργεί όμως ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο οι δύο χώρες, με αμερικανική εγγύηση, μπορούν να δοκιμάσουν στην πράξη αν υπάρχει δυνατότητα σταδιακής αποκλιμάκωσης.
Αν οι πιλοτικές ζώνες λειτουργήσουν, αν ο λιβανικός στρατός καταφέρει να εδραιωθεί και αν η Χεζμπολάχ δεν υπονομεύσει τη διαδικασία, τότε η συμφωνία μπορεί να εξελιχθεί σε πιο φιλόδοξο σχήμα ασφαλείας.
Αν όχι, θα μείνει ως ακόμη μία προσπάθεια που κατέρρευσε πάνω στο ίδιο παλιό πρόβλημα: το γεγονός ότι στον Λίβανο η κρατική κυριαρχία συνυπάρχει με έναν ισχυρό ένοπλο μη κρατικό παράγοντα.
Η Ουάσινγκτον πέτυχε να φέρει Ισραήλ και Λίβανο σε κοινή γραμμή εκκίνησης.
Το αν αυτό θα γίνει πραγματική διαδρομή προς την ειρήνη θα κριθεί στον νότιο Λίβανο, στις περιοχές όπου οι χάρτες της συμφωνίας θα συναντήσουν την πραγματικότητα της Χεζμπολάχ, του Ιράν και της ισραηλινής ασφάλειας.
