Σε νέα φάση περνά η συζήτηση στην Τουρκία για το σχέδιο νόμου περί θαλάσσιων ζωνών δικαιοδοσίας, το οποίο έχει προκαλέσει έντονη ανησυχία στην Αθήνα λόγω των πιθανών επιπτώσεων σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο.
Η Άγκυρα επιχειρεί πλέον να χαμηλώσει τους τόνους, παρουσιάζοντας το σχέδιο ως ένα τεχνικό και εσωτερικό νομοθέτημα που δεν εισάγει νέες διεκδικήσεις, αλλά απλώς κωδικοποιεί την υφιστάμενη τουρκική θέση. Όμως πίσω από τις «διευκρινίσεις» κρύβεται η ουσία: η Τουρκία φαίνεται να επιδιώκει να μεταφέρει στο εσωτερικό της δίκαιο ένα συνεκτικό πλαίσιο θαλάσσιας δικαιοδοσίας, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο πίεσης απέναντι στην Ελλάδα, την Κύπρο και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Κεντρικό πρόσωπο στις τελευταίες τοποθετήσεις είναι ο καθηγητής Διεθνούς Δικαίου Γιουτζέλ Ατσέρ, μέλος του διοικητικού συμβουλίου του τουρκικού Κέντρου Θαλάσσιου Δικαίου, DEHUKAM, και πρόσωπο με γνώση του πλήρους κειμένου του σχεδίου. Ο Ατσέρ φέρεται να είχε σημαντικό ρόλο στην προετοιμασία του κειμένου και επιχείρησε να διαψεύσει έξι βασικούς φόβους που έχουν αναπτυχθεί στην ελληνική και τουρκική δημόσια συζήτηση.
Τι είναι το τουρκικό σχέδιο νόμου για τις θαλάσσιες ζώνες
Το υπό συζήτηση σχέδιο φέρεται να φέρει τον τίτλο «Türk Deniz Yetki Alanları Kanunu», δηλαδή «Τουρκικός Νόμος Θαλάσσιων Ζωνών Δικαιοδοσίας».
Πρόκειται για νομοθετική πρωτοβουλία που έρχεται, σύμφωνα με τουρκικά μέσα, 44 χρόνια μετά τον τουρκικό νόμο περί χωρικών υδάτων του 1982, με στόχο να συγκεντρώσει σε ενιαίο πλαίσιο ζητήματα που αφορούν χωρικά ύδατα, υφαλοκρηπίδα, Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, συνορεύουσα ζώνη, ειδικές θαλάσσιες περιοχές, θαλάσσια προστασία, οικονομικές δραστηριότητες και κρατικές αρμοδιότητες στη θάλασσα.
Η τουρκική ανάγνωση παρουσιάζει το σχέδιο ως «κώδικα θαλάσσιας κυριαρχίας». Το στοιχείο αυτό είναι κρίσιμο: ακόμη κι αν το κείμενο δεν περιλαμβάνει ρητά χάρτες, αριθμούς νησιών ή τον όρο «Γαλάζια Πατρίδα», επιχειρεί να δώσει θεσμική μορφή σε μια στρατηγική που η Άγκυρα ακολουθεί εδώ και χρόνια.
Οι έξι παραδοχές του Γιουτζέλ Ατσέρ
Ο Γιουτζέλ Ατσέρ προσπάθησε να αποδομήσει ορισμένες από τις πιο ανησυχητικές αναγνώσεις του τουρκικού σχεδίου νόμου, προβάλλοντας έξι βασικές διευκρινίσεις.
- Πρώτον, υποστήριξε ότι ο όρος «Γαλάζια Πατρίδα» δεν υπάρχει ούτε στον τίτλο ούτε στο σώμα του σχεδίου νόμου.
- Δεύτερον, ανέφερε ότι το σχέδιο δεν περιλαμβάνει χάρτη.
- Τρίτον, είπε ότι δεν υπάρχουν στο κείμενο αναφορές σε «γκρίζες ζώνες», δηλαδή σε περιοχές αμφισβητούμενης ή ασαφούς κυριαρχίας, κατά την τουρκική ορολογία.
- Τέταρτον, διευκρίνισε ότι δεν υπάρχει στο κείμενο αναφορά σε «152 νησιά» ή σε συγκεκριμένο αριθμό νησιών, νησίδων και βραχονησίδων.
- Πέμπτον, επιβεβαίωσε ότι η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη βρίσκεται εντός του αντικειμένου του σχεδίου νόμου.
- Έκτον, υποστήριξε ότι το σχέδιο δεν εισάγει νέα πραγματικότητα, αλλά επιχειρεί να καταγράψει και να νομιμοποιήσει την υπάρχουσα τουρκική θέση.
Με άλλα λόγια, η Άγκυρα επιχειρεί να πει στην Αθήνα: «Μην ανησυχείτε, δεν πρόκειται για νόμο της Γαλάζιας Πατρίδας». Όμως η πραγματική ερώτηση είναι διαφορετική: χρειάζεται να γράφει ένα νομοσχέδιο τη φράση «Γαλάζια Πατρίδα» για να λειτουργεί πολιτικά προς αυτή την κατεύθυνση;
Η μεγάλη αντίφαση: Δεν γράφει «Γαλάζια Πατρίδα», αλλά λειτουργεί στο ίδιο πλαίσιο
Η τουρκική επιχειρηματολογία στηρίζεται σε μια προσεκτική διάκριση: άλλο το πολιτικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και άλλο ένα τεχνικό νομοθέτημα για θαλάσσιες ζώνες.
Ωστόσο, αυτή η διάκριση είναι περισσότερο επικοινωνιακή παρά ουσιαστική. Η ίδια η τουρκική δημόσια συζήτηση συνδέει το σχέδιο νόμου με τη «Γαλάζια Πατρίδα». Το DEHUKAM μιλά για μια αντίληψη σύμφωνα με την οποία η «γαλάζια πατρίδα» δεν είναι μόνο οι θάλασσες γύρω από την Τουρκία, αλλά κάθε θάλασσα στην οποία μπορεί να φτάσει πλοίο που φέρει τουρκική σημαία.
Αυτό δείχνει ότι το ζήτημα δεν είναι απλώς νομικό. Είναι στρατηγικό, γεωπολιτικό και συμβολικό. Η Άγκυρα θέλει να αποδείξει ότι διαθέτει όχι μόνο στρατιωτικό και διπλωματικό αφήγημα για τις θάλασσες, αλλά και εσωτερικό θεσμικό οπλοστάσιο.
Το Αιγαίο παραμένει στα 6 μίλια – Αλλά αυτό δεν καθησυχάζει την Αθήνα
Ένα από τα πιο κρίσιμα στοιχεία του σχεδίου είναι ότι φέρεται να κατοχυρώνει τη σημερινή τουρκική θέση: 12 ναυτικά μίλια σε Μαύρη Θάλασσα και Μεσόγειο, αλλά 6 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο.
Σε πρώτη ανάγνωση, αυτό μπορεί να παρουσιαστεί ως στοιχείο αποκλιμάκωσης, επειδή η Τουρκία δεν αυξάνει τα δικά της χωρικά ύδατα στο Αιγαίο. Στην πραγματικότητα, όμως, επιδιώκει να παγιώσει στο εσωτερικό της δίκαιο τη θέση ότι το Αιγαίο αποτελεί ειδική περίπτωση και ότι η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 μίλια δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή.
Αυτό συνδέεται άμεσα με το τουρκικό casus belli του 1995, δηλαδή την απειλή πολέμου σε περίπτωση που η Ελλάδα ασκήσει το δικαίωμα επέκτασης των χωρικών της υδάτων στο Αιγαίο. Η Αθήνα έχει επανειλημμένα ζητήσει την άρση αυτής της απειλής, θεωρώντας ότι δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική εξομάλυνση όσο η Τουρκία διατηρεί επίσημη απειλή πολέμου απέναντι σε ελληνικό κυριαρχικό δικαίωμα.
Η «ειδική θαλάσσια περιοχή» και η εξουσία στον Ερντογάν
Το πιο επικίνδυνο, ίσως, σημείο του σχεδίου δεν είναι οι λέξεις που λείπουν, αλλά οι αρμοδιότητες που προστίθενται.
Σύμφωνα με τουρκικά δημοσιεύματα, το σχέδιο δίνει στον Τούρκο πρόεδρο τη δυνατότητα να κηρύσσει περιοχές ως «ειδικού καθεστώτος θάλασσες», ιδίως σε θαλάσσιες ζώνες όπου η Τουρκία δεν έχει ανακηρύξει ακόμη ΑΟΖ.
Αυτή η πρόβλεψη έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, διότι μπορεί να δημιουργήσει ένα ευέλικτο εργαλείο εσωτερικής νομιμοποίησης τουρκικών παρεμβάσεων σε δραστηριότητες όπως:
- αλιεία,
- θαλάσσιες έρευνες,
- πόντιση καλωδίων,
- ενεργειακές άδειες,
- περιβαλλοντικές ζώνες,
- θαλάσσια πάρκα,
- γεωτρήσεις,
- υποθαλάσσιες υποδομές.
Η Άγκυρα δεν χρειάζεται απαραίτητα να ανακηρύξει πλήρη ΑΟΖ για να δημιουργήσει ζώνες ελέγχου. Μπορεί να επιδιώξει να χτίσει βήμα-βήμα ένα πλαίσιο «έγκρισης» και «συναίνεσης» από την Τουρκία σε θαλάσσιες δραστηριότητες που η Αθήνα θεωρεί ότι ανήκουν στη δική της δικαιοδοσία ή σε περιοχές διεθνούς ενδιαφέροντος.
Το ζήτημα της ΑΟΖ και η Ανατολική Μεσόγειος
Η παραδοχή Ατσέρ ότι η ΑΟΖ βρίσκεται εντός του σχεδίου νόμου είναι ίσως η πιο κρίσιμη. Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας και αμφισβητεί ότι τα ελληνικά νησιά έχουν πλήρη επήρεια σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Αυτό βρίσκεται στον πυρήνα της ελληνοτουρκικής διαφοράς στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το σχέδιο νόμου φέρεται να επιδιώκει την εσωτερική θεσμική θωράκιση της τουρκικής θέσης μετά το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 και τις συμφωνίες της Άγκυρας με το ψευδοκράτος. Τουρκικά μέσα παρουσιάζουν τη ρύθμιση ως συνέχεια της γραμμής που χάραξε η Τουρκία στην Ανατολική Μεσόγειο μετά το μνημόνιο με τη Λιβύη. Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι η Άγκυρα δεν περιορίζεται στη διπλωματική ρητορική. Προσπαθεί να μετατρέψει τη δική της ανάγνωση της Ανατολικής Μεσογείου σε εσωτερικό δίκαιο.
Γιατί η Άγκυρα βιάζεται
Η χρονική στιγμή δεν είναι τυχαία.
Το σχέδιο επανήλθε στη δημόσια συζήτηση μετά την παρουσίασή του από το DEHUKAM στις 12 Μαΐου, με συμμετοχή και του αντιπροέδρου του Συμβουλίου Ασφάλειας και Εξωτερικής Πολιτικής της τουρκικής προεδρίας, Τσαγρί Ερχάν. Αυτή η παρουσία ερμηνεύθηκε ως ένδειξη πολιτικής στήριξης από το προεδρικό περιβάλλον.
Στην Άγκυρα υπάρχει η εκτίμηση ότι η Τουρκία πρέπει να κινηθεί πριν από τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ και ενώ προσπαθεί να κεφαλαιοποιήσει τον ρόλο της σε Ουκρανία, Μέση Ανατολή, Ιράν, Μαύρη Θάλασσα και αμυντική βιομηχανία. Η Τουρκία θέλει να εμφανιστεί ως δύναμη σταθερότητας και όχι ως μονομερής ταραχοποιός παράγοντας. Γι’ αυτό και επιχειρεί να παρουσιάσει τον νόμο ως τεχνική εκκρεμότητα και όχι ως αναθεωρητική πράξη.
Υπάρχει και δεύτερο κίνητρο: η ελληνική θαλάσσια χωροταξική στρατηγική. Η Ελλάδα υπέβαλε τον δικό της θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό στην ΕΕ μετά από καθυστέρηση και ευρωπαϊκές πιέσεις, επισημαίνοντας ότι οι γεωπολιτικές δυσκολίες στην Ανατολική Μεσόγειο καθιστούν περίπλοκη τη διαδικασία.
Η Τουρκία δεν θέλει να αφήσει την Ελλάδα να εμφανίζεται ως η μόνη πλευρά που διαθέτει θεσμικό ευρωπαϊκό σχέδιο για τις θαλάσσιες χρήσεις. Θέλει να απαντήσει με δικό της πλαίσιο.
Οι έξι παραδοχές δεν αρκούν για να καθησυχάσουν την Ελλάδα
Οι διευκρινίσεις του Γιουτζέλ Ατσέρ έχουν αξία, γιατί δείχνουν ότι στην Τουρκία υπάρχει προσπάθεια να περιοριστεί η εικόνα ανοιχτής κλιμάκωσης.
Αν πράγματι το σχέδιο δεν περιλαμβάνει χάρτες, δεν μιλά για 152 νησιά, δεν αναφέρεται σε γκρίζες ζώνες και δεν χρησιμοποιεί τη φράση «Γαλάζια Πατρίδα», τότε η Άγκυρα προσπαθεί να αποφύγει ένα άμεσο διπλωματικό σοκ.
Όμως η ουσία παραμένει: Η Τουρκία επιχειρεί να νομοθετήσει ένα πλαίσιο θαλάσσιας δικαιοδοσίας που θα της επιτρέπει να εμφανίζει τις δικές της θέσεις ως εσωτερικά κατοχυρωμένες κρατικές αρμοδιότητες.
Αυτό σημαίνει ότι μελλοντικά μπορεί να λέει πως δεν πρόκειται για πολιτική επιλογή ή συγκυριακή αντίδραση, αλλά για εφαρμογή του τουρκικού νόμου.
Οι έξι παραδοχές Ατσέρ μπορεί να μειώνουν ορισμένες υπερβολές της δημόσιας συζήτησης. Δεν αναιρούν όμως την κεντρική ανησυχία: ότι η Άγκυρα θέλει να αποκτήσει ένα εσωτερικό νομικό εργαλείο για να διαχειρίζεται, να ελέγχει και να αμφισβητεί θαλάσσιες δραστηριότητες σε περιοχές όπου συγκρούονται ελληνικά και τουρκικά συμφέροντα.
Αυτό κάνει το νομοσχέδιο σοβαρότερο από μια απλή επικοινωνιακή κίνηση. Δεν είναι κραυγή. Είναι πιο επικίνδυνο ακριβώς επειδή εμφανίζεται ως τεχνική ρύθμιση. Και στο Αιγαίο, πολλές φορές, τα πιο κρίσιμα τετελεσμένα δεν ξεκινούν με μεγάλες δηλώσεις. Ξεκινούν με έναν χάρτη που «δεν υπάρχει», έναν όρο που «δεν γράφεται» και έναν νόμο που υποτίθεται ότι «δεν αλλάζει τίποτα».
