Η σχολική αίθουσα, το προαύλιο, οι μαθητές, οι δάσκαλοι και οι καθηγητές, ήταν πάντα ένα σύμπαν που έλκυε σκηνοθέτες και σεναριογράφους, καθώς ο μικρόκοσμος ενός σχολείου εύκολα μεγεθύνεται και μετατρέπεται σε έναν μεγάλο κόσμο των αυριανών ενηλίκων.
Η εξουσία του δασκάλου, η αμφισβήτηση των μαθητών και οι περίπλοκες μεταξύ τους σχέσεις, η ζωντάνια της εφηβείας και της πρώτης νιότης, η καταπίεση των εκπαιδευτικών συστημάτων, αλλά και αυτοί οι πεφωτισμένοι καθηγητές, που σκύβουν πάνω στα προβλήματα των παιδιών, θέλοντας με ανιδιοτέλεια να μεταφέρουν γνώσεις, με διαφορετικό τρόπο από τα στείρα «εγκεκριμένα προγράμματα», να δώσουν γνώσεις που θα τους χρησιμεύσουν στην ενήλικη ζωή τους, θα βρεθούν στο επίκεντρο πολλών ταινιών.
Ωστόσο, πολλές ταινίες αμφισβήτησαν και το ίδιο το σχολείο, ως μία δομή που καταπνίγει το ελεύθερο πνεύμα, τη δημιουργικότητα και κατευθύνει τους μαθητές προς μία μονοδιάστατη χρησιμότητα για το εδραιωμένο οικονομικό και κοινωνικό σύστημα. Που αναδεικνύουν το σχολείο ως προθάλαμο για «υπεύθυνους καταναλωτές» και «καλούς νομότυπους φορολογούμενους πολίτες», υποταγμένους σε ένα σύστημα αξιών, κατευθυνόμενο από τους νόμους τη αγοράς.
Και αν οι ταινίες του παρελθόντος, μιλούσαν για τις σχέσεις καθηγητών-μαθητών, τη βιαιότητα ορισμένες φορές των παιδιών, τον ρατσισμό ή τα στερεότυπα μίας παρωχημένης εκπαίδευσης, οι τελευταίες καταπιάνονται κυρίως με το μπούλινγκ ή τη σεξουαλική παρενόχληση και είναι σίγουρο ότι στο μέλλον θα αφορούν το ζήτημα της τεχνητής νοημοσύνης και της τεχνολογικής εξάρτησης.
Με αφορμή τη χθεσινή Παγκόσμια Ημέρα Εκπαίδευσης, όπως αυτή καθιερώθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών το 2018, είναι ευκαιρία να θυμηθούμε ορισμένες από τις καλύτερες ταινίες του κινηματογραφικού υποείδους, παραγωγές με εξαίρετους συντελεστές και που άφησαν το αποτύπωμά τους στο παγκόσμιο σινεμά.
Η εκδοχή του Μπράουνινγκ (1951)
Θαυμάσιο δράμα, που γύρισε ο σπουδαίος Άντονι Άσκουιθ, βασισμένος στο ομώνυμο θεατρικό έργο του Τέρενς Ράντιγκαν, έχοντας ως πρωταγωνιστή τον αξιοθαύμαστο Μάικλ Ρεντγκρέιβ. Την τελευταία μέρα διδασκαλίας του σε ένα ιδιωτικό σχολείο, ένας φιλόλογος διαπιστώνει πως η αυστηρότητά του τον έκανε δυσάρεστο τόσο στους μαθητές του όσο και στους συναδέλφους του. Μία συγκινητική ταινία, που αποτυπώνει με ανθρωπιά την ακλόνητη πίστη του ανθρώπου στη μετάνοια, στην ψυχική ευγένεια και στη συγχώρεση. Εξίσου καλό και το ριμέικ που γύρισε ο Μάικ Φίγκις το 1994, με το ιερό τέρας της υποκριτικής Άλμπερτ Φίνεϊ.
Ο Κύκλος των Χαμένων Ποιητών (1988)
Η διάσημη ταινία του Πίτερ Γουίαρ, με τον καθηγητή πρότυπο, που θα θέλαμε όλοι να έχουμε στα μαθητικά μας χρόνια, τον περίφημο Τζον Κίτινγκ, τον οποίο υποδύεται μοναδικά ο Ρόμπιν Γουίλιαμς, σε έναν ρόλο σταθμό στην καριέρα του. Ο Κίτινγκ, θα στραφεί εναντίον του κομφορμιστικού εκπαιδευτικού συστήματος, που διαλύει κάθε δημιουργικότητα και αυθορμητισμό, έχοντας ως συμπαραστάτες τους μαθητές του. Μία από τις καλύτερες ταινίες της δεκαετίας του ‘80, που αποδυναμώνεται από το ολίγον μελό φινάλε της, αλλά ποτέ δεν χάνει τη δυναμική της και τα μηνύματά της παραμένουν αναλλοίωτα.
Στην Αυλή του Σχολείου (2022)
Αποκαλυπτικό ψυχογράφημα, από την Λόρα Γουαντέλ, μαθήτρια της σχολής των αδελφών Νταρντέν, για την κοινωνική ένταξη και φυσικό σκηνικό ένα σχολείο στο Βέλγιο. Με ωμό ρεαλισμό, η Βαντέλ, αφηγείται τα σχολικά προβλήματα μιας εφτάχρονης, που έχουν να κάνουν με την προσαρμογή της σε ένα καινούργιο περιβάλλον. Ένα ανταγωνιστικό όσο και σκληρό περιβάλλον, στο οποίο θα ήθελε να έχει συμπαραστάτη τον μεγαλύτερο αδελφό της, αλλά η 7χρονη συνειδητοποιεί ότι αυτός πέφτει θύμα συστηματικού εκφοβισμού από τους συμμαθητές του, που λειτουργούν ως αγέλη και έχουν υιοθετήσει τις κυρίαρχες κοινωνικές ιδέες. Ο επώδυνος αποχαιρετισμός της αθωότητας, με μία απαράμιλλη απλότητα, που συνδυάζει ποίηση, ρεαλισμό και συναίσθημα.
Στο Γραφείο Καθηγητών (2023)
Ένας κοινωνικός μικρόκοσμος, γεμάτος αντιθέσεις και ηθικά διλήμματα, μετατρέπουν αυτό το δράμα από τη Γερμανία και τον τουρκικής καταγωγής σκηνοθέτη Ιλκέρ Τσατάκ, σε ένα ψυχολογικό θρίλερ. Δομημένο ασφυκτικά πάνω σε μία νεαρή αφοσιωμένη στη δουλειά της καθηγήτρια, το φιλμ αφηγείται την άβολη θέση της, όταν οι συνάδελφοί της θα χειριστούν αν μη τι άλλο άστοχα την υπόθεση μίας σειράς κλοπών ανάμεσα στους μαθητές. Αποφασίζοντας να διαλευκάνει μόνη της την υπόθεση θα διαταράξει ακόμη περισσότερο τις τεταμένες ενδοσχολικές σχέσεις και θα έρθει σε ακόμη πιο δύσκολη θέση. Η εξαίσια μελέτη χαρακτήρων και η δεξιοτεχνική σκηνοθεσία θα καταδείξει πως ένα φαινομενικά ευνομούμενο σχολικό περιβάλλον θα μετατραπεί σε αρένα, καθώς η ευγένεια και η πολιτική ορθότητα θα παραδώσει στο «όλοι εναντίον ενός και ο Θεός εναντίον όλων». Διεισδυτικό πολιτικό σχόλιο, πολυεπίπεδες αναφορές για τα «πρότυπα σχολεία» και ένα ερμηνευτικό ρεσιτάλ από την πρωταγωνίστρια Λεόνι Μπένες.
Και μερικές ελληνικές…
Ο ελληνικός κινηματογράφος δεν έμεινε πίσω στις ταινίες με θέμα τα σχολεία. Μπορούμε να θυμηθούμε, εκτός από τις αμφιβόλου ποιότητας ταινίες και πολλές βιντεοταινίες, που πυροδότησε η εμπορική – και μόνο – επιτυχία της χοντροκομμένης φαρσοκωμωδίας «Ρόδα, Τσάντα και Κοπάνα», το ενδιαφέρον δράμα «Νόμος 4.000», το αισθηματικό μελόδραμα «Η Δασκάλα με τα Ξανθά Μαλλιά», που συνδύαζε και την Kατοχή με τα ήθη της επαρχίας, γυρισμένο πάνω στη Βουγιουκλάκη και τη δραματική ηθογραφία «Στον Δάσκαλό μας με Αγάπη», με τον Άγγελο Αντωνόπουλο.
Ωστόσο, υπάρχουν και δυο ταινίες του είδους, που ξεχωρίζουν για διαφορετικούς λόγους η καθεμιά. Η πρώτη, την πασίγνωστη κωμωδία «Το Ξύλο Βγήκε από τον Παράδεισο», που αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη επιτυχία της Βουγιουκλάκη και την κατέστησε σταρ, προσπαθεί να αναδείξει – επιδερμικά – την κακομαθημένη συμπεριφορά των πλούσιων μαθητριών, αλλά θα περιοριστεί στα χαριτωμένα τραγουδάκια της Αλίκης, σε μουσική Χατζιδάκι και στα ρεαλιστικά χαστούκια που έπεφταν βροχή, από τους καθηγητές και απολαυστικούς κωμικούς της εποχής.
Η δεύτερη, αρκετά πιο ουσιαστική, θα είναι η κοινωνική σάτιρα «Μάθε Παιδί μου Γράμματα», για τη μεταπολιτευτική Ελλάδα, σε σκηνοθεσία του Θόδωρου Μαραγκού. Μία λαϊκή κωμωδία του 1981, που έχει αρκετό ενδιαφέρον, για τις αναφορές της στην ελληνική περιφέρεια, τον χωροφύλακα, τον γυμνασιάρχη φόβο και τρόμο των μαθητών, την αγανάκτηση των νέων και το συντηρητικό καθεστώς να δείχνει συνεχώς την παρουσία του.
Σήμερα, δείχνει γερασμένη, αλλά ας κρατήσουμε τις εξαιρετικές ερμηνείες των Βασίλη Διαμαντόπουλου, Νίκου Καλογερόπουλου, Νίκης Ματζουράνη και φυσικά τον ξεκαρδιστικό Κώστα Τσάκωνα, που μέτραγε και ξαναμέτραγε τα χαμένα χρόνια στα θρανία.
