Στην Άγκυρα έχει ανοίξει ήδη η συζήτηση για «πολλαπλά σενάρια» σε περίπτωση που η ένταση ΗΠΑ–Ιράν μετατραπεί σε στρατιωτική κλιμάκωση, με βασικό φόβο το ενδεχόμενο νέων μετακινήσεων πληθυσμών προς τα τουρκοϊρανικά σύνορα.
Στο τραπέζι, σύμφωνα με τις πληροφορίες που μεταφέρονται, έχουν πέσει ιδέες όπως μια ζώνη «ανάσχεσης» στην ιρανική πλευρά, ενώ το τουρκικό ΥΠΕΞ φέρεται να έχει παρουσιάσει σε κλειστή ενημέρωση στη Βουλή κλιμακωτά σχέδια έκτακτης ανάγκης.
Το πολιτικό μήνυμα είναι σαφές: η Τουρκία θέλει να αποφύγει επανάληψη της «ανοιχτής πόρτας» που ακολούθησε τη Συρία, επειδή το κόστος της εμπειρίας εκείνης εξακολουθεί να καθορίζει τις σημερινές επιλογές της.
Τι αποκαλύπτει αυτή η στροφή για το τουρκικό κράτος
Η ουσία δεν βρίσκεται σε μια τεχνική άσκηση προετοιμασίας, αλλά σε μια αλλαγή δόγματος. Από το 2011 και μετά, η τουρκική γραφειοκρατία ασφαλείας έμαθε ότι οι μαζικές ροές δεν είναι «παράπλευρο αποτέλεσμα» μιας περιφερειακής κρίσης, είναι παράγοντας που αναδιατάσσει την εσωτερική πολιτική, την οικονομία, την κοινωνική συνοχή και τελικά την εξωτερική πολιτική. Η συζήτηση για «ζώνη ανάσχεσης» στην ιρανική πλευρά δείχνει ακριβώς αυτό: η Άγκυρα σκέφτεται με όρους πρόληψης επί του πεδίου, πριν το ζήτημα περάσει στο εσωτερικό και γίνει μη διαχειρίσιμο.
Γιατί το ιρανικό σύνορο είναι διαφορετικό από το συριακό
Το τουρκοϊρανικό σύνορο είναι πιο «σκληρό» γεωγραφικά και πιο επιτηρήσιμο, όμως είναι και πιο ευαίσθητο πολιτικά. Μια κρίση στο Ιράν δεν θα παράγει κατ’ ανάγκην την ίδια μορφή ροών με τη Συρία, αλλά μπορεί να δημιουργήσει πιο σύνθετες κατηγορίες μετακίνησης: πολίτες που φεύγουν από στοχευμένη πίεση, μειονότητες που αναζητούν διέξοδο, διαδρομές που περνούν από Ιράκ και επιστρέφουν προς Τουρκία, καθώς και ένα πεδίο όπου η διαχείριση συνόρων μπλέκεται με ανταγωνισμούς πληροφοριών. Γι’ αυτό η Άγκυρα δεν αρκείται σε «διαχειριστικά» μέτρα, επιδιώκει εργαλεία προληπτικής αποτροπής.
Ο τουρκικός υπολογισμός απέναντι στις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ
Εδώ υπάρχει μια λεπτή ισορροπία: η Τουρκία είναι απαραίτητος κρίκος για τη νατοϊκή εικόνα κατάστασης στην ευρύτερη περιοχή, αλλά δεν θέλει να εμφανιστεί ως πλατφόρμα που «κουμπώνει» σε αμερικανική κλιμάκωση κατά του Ιράν. Η προετοιμασία για προσφυγικά κύματα λειτουργεί και ως πολιτικό σήμα προς Ουάσιγκτον και Βρυξέλλες: «αν πάτε σε σύγκρουση, η πρώτη πίεση θα έρθει στα σύνορά μου, άρα θα ζητήσω λόγο, αντισταθμίσματα και συμμετοχή στον σχεδιασμό των συνεπειών». Σε πιο ωμή ανάγνωση, είναι ένας τρόπος να διεκδικήσει η Άγκυρα περιθώριο αυτονομίας, χωρίς να συγκρουστεί ευθέως με τη Συμμαχία.
Η εσωτερική διάσταση: Γιατί «δεν χωράει» άλλη κρίση μεταναστευτικών ροών
Η τουρκική κοινωνία έχει κουραστεί από το θέμα της μετανάστευσης και η αντιπολίτευση το χρησιμοποιεί συστηματικά ως αιχμή. Αυτό σημαίνει ότι οποιοδήποτε νέο κύμα, ακόμη και αριθμητικά μικρότερο από τη Συρία, μπορεί να αποδώσει δυσανάλογο πολιτικό κόστος. Έτσι, τα «κλιμακωτά σχέδια» που φέρονται να παρουσιάστηκαν σε κλειστή κοινοβουλευτική ενημέρωση δεν είναι γραφειοκρατική ρουτίνα, είναι προσαρμογή στρατηγικής στο εσωτερικό ακροατήριο: σκληρότερη στάση στα σύνορα, περισσότερη έμφαση στην αποτροπή, λιγότερη ανοχή σε πολιτικές που θυμίζουν 2012–2015.
Οι τρεις κίνδυνοι που βλέπει η Άγκυρα στον ορίζοντα
- Πρώτος κίνδυνος είναι η «αλυσίδα ασφάλειας» στα ανατολικά: μια κλιμάκωση μπορεί να απλώσει αστάθεια σε Ιράκ–Συρία, να ενεργοποιήσει δίκτυα διακίνησης και να αυξήσει τις γκρίζες ζώνες στα σύνορα.
- Δεύτερος κίνδυνος είναι το πεδίο πληροφοριών και αντιποίνων: όταν ανεβαίνει η ένταση, τα κράτη επενδύουν σε ασύμμετρα μέσα, άρα η Τουρκία προετοιμάζεται για πιέσεις που δεν θα έχουν πάντα «καθαρή» υπογραφή.
- Τρίτος κίνδυνος είναι η οικονομική μετάδοση: ενέργεια, εμπορικές ροές, επενδυτικό ρίσκο, όλα αυτά μετατρέπουν ένα περιφερειακό επεισόδιο σε εσωτερική πολιτική κρίση.
Η Άγκυρα θα κινηθεί σε τρεις άξονες: δημόσια ρητορική αποκλιμάκωσης προς όλες τις κατευθύνσεις, πρακτική ετοιμότητα στα σύνορα με σήμα «μηδενικής ανοχής» σε ανεξέλεγκτες ροές, και παρασκηνιακή διαπραγμάτευση με εταίρους για να μοιραστούν ρίσκα και κόστος. Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι η Τουρκία δείχνει να θεωρεί το προσφυγικό όχι ως ανθρωπιστική υποσημείωση, αλλά ως κεντρικό μεταβλητό που ορίζει την εθνική της ασφάλεια.
