Σαν σήμερα 14 Ιανουαρίου: Ο θάνατος του Ιωάννη Τσιγάντε στην Πατησίων 86 – Ποιος πρόδωσε τον ηγέτη της «Μίδας 614»;

Στις 14 Ιανουαρίου 1943, ένα τηλεφώνημα στην κατεχόμενη Αθήνα κρίνει τη μοίρα του Ιωάννη Τσιγάντε, του ανθρώπου που ηγήθηκε της μυστικής αντιστασιακής οργάνωσης «Μίδας 614». Μια γυναίκα καλεί τις ιταλικές αρχές και προδίδει τη διεύθυνση του κρησφύγετου στην οδό Πατησίων 86. Λίγες ώρες μετά, ο Ιωάννης Τσιγάντες πέφτει νεκρός στη συμπλοκή με ιταλικό απόσπασμα σε μια προδοσία της της Κατοχής που παρέμεινε μυστήριο.

Η συμπλοκή στην Πατησίων 

Είναι 11:30 το πρωί όταν οι ιταλικές υπηρεσίες δέχονται το μοιραίο τηλεφώνημα. «Να πάτε στην οδό Πατησίων 86», λέει μια γυναικεία φωνή. Το παράδοξο της ιστορίας είναι ότι ο χωροφύλακας που το σήκωσε έτυχε να είναι Έλληνας και μάλιστα σύνδεσμος της αντίστασης. Ωστόσο τέτοια τηλεφωνήματα λάμβαναν πολλά ενώ ο ίδιος δεν γνώριζε ότι επρόκειτο για τον Τσιγάντε. Άλλωστε αργότερα ο ίδιος θα πει, πως παρά την αρχική σκέψη του να αποκρύψει την πληροφορία, η παρουσία ενός Ιταλού αξιωματικού δίπλα του τον ανάγκασε να μεταφέρει το μήνυμα.

Λίγο μετά, ένα ιταλικό απόσπασμα κυκλώνει την πολυκατοικία. Ο Τσιγάντες, διατηρώντας απόλυτη ψυχραιμία, αρχίζει να καίει έγγραφα με ονόματα συνεργατών του. Πριν οι Ιταλοί σπάσουν την πόρτα, προλαβαίνει να κάνει ένα τελευταίο τηλεφώνημα στη γιάφκα της οδού Κάνιγγος. Η φράση του προς τον συνεργάτη του, Γιώργο Τζαβέλλα, είναι σύντομη και ξεκάθαρη: «Κλείστε το μαγαζί και φύγετε», όπως περιγράφει ο ίδιος ο Τζαβέλλας σε ντοκιμαντέρ του Φρέντυ Γερμανού στην ΕΡΤ. 

Στο μεταξύ, οι Ιταλοί έχουν ήδη κλείσει τις εξόδους. Όταν οι Ιταλοί χτυπούν το κουδούνι, ο Τσιγάντες βγαίνει επιδεικνύοντας μια ψεύτικη ταυτότητα της Αστυνομίας Πόλεων στο όνομα «Αντωνιάδης». Όπως περιγράφει ο αυτόπτης μάρτυρας και συνεργάτης του, Βασίλης Ζακυνθινός, στο σχετικό ντοκιμαντέρ του Φρέντυ Γερμανού στην ΕΡΤ, ο Τσιγάντες αρχικά τους πείθει. «Φτάνει μέχρι το τρίτο σκαλοπάτι», όπως θυμάται ο Ζακυνθινός, όταν μια ξαφνική υποψία κάνει τους Ιταλούς να τον καλέσουν πίσω. Τότε ξεσπά η συμπλοκή. Ακούγονται πυκνοί πυροβολισμοί. Ένας Ιταλός πέφτει νεκρός και δύο τραυματίζονται.

Η σκηνή που ακολουθεί είναι δραματική: Οι Ιταλοί τον ακινητοποιούν στον τοίχο, εκείνος παλεύει μέχρι τέλους να ελευθερώσει το χέρι που κρατά το πιστόλι και, σύμφωνα με τον Ζακυνθινό, «φαίνεται σαν τον Διγενή που παλεύει με τον Χάρο στα μαρμαρένια αλώνια». Λίγο μετά, ο Τσιγάντες πέφτει νεκρός στα σκαλοπάτια της πολυκατοικίας.

Σύμφωνα με την περιγραφή του Ζακυνθινού ενώ τον είχαν πυροβολήσει δύο φορές στην κοιλιά και βρισκόταν ξαπλωμένος, του έδωσαν και μία χαριστική βολή.

Ποιος ήταν ο Ιωάννης Τσιγάντες

Ο Ιωάννης Τσιγάντες-Σβορώνος, βετεράνος της Μικρασιατικής Εκστρατείας, υπήρξε μία από τις πιο μυθιστορηματικές και αμφιλεγόμενες μορφές του ελληνικού στρατού. Η διαδρομή του σημαδεύτηκε από το φιλοβενιζελικό κίνημα του 1935, όταν καταδικάστηκε σε καθαίρεση και ισόβια κάθειρξη. Ο θρύλος λέει πως την ώρα που του ξήλωναν τις επωμίδες, είπε σε έναν στρατιώτη που έκλαιγε: «Μην κλαις παιδί μου, μια μέρα θα μου τις κολλήσει πάλι η ιστορία».

Στην Κατοχή διέφυγε στη Μέση Ανατολή και επέστρεψε κρυφά στην Ελλάδα το 1942 ως επικεφαλής της αποστολής «Μίδας 614», με αποστολή τη συλλογή πληροφοριών, τον συντονισμό επαφών και επιχειρήσεων δολιοφθοράς, σε σύνδεση με το Συμμαχικό στρατηγείο της Μέσης Ανατολής.

Μαζί του έφερε 12.000 χρυσές λίρες, ένα ταμείο που προοριζόταν για τις ανάγκες του δικτύου, κρησφύγετα, μετακινήσεις, επαφές και επιχειρησιακή υποστήριξη. Μετά τον πόλεμο, το ποσό αυτό βρέθηκε στο κέντρο υποψιών, τριβών και αλληλοκατηγοριών, ενώ δεν ξεκαθαρίστηκε ποτέ με βεβαιότητα τι απέγινε το σύνολο των χρημάτων. Στο πολιτικό και οργανωτικό πεδίο, η «Μίδας 614» κινήθηκε σε χώρο που δεν ταυτίστηκε με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, το οποίο εξελίχθηκε στη μαζικότερη δύναμη της Αντίστασης.

Ποιος πρόδωσε τον Ιωάννη Τσιγάντε; – Η υπόθεση που δεν έκλεισε

Μετά τον θάνατό του, το ερώτημα «ποιος τον πρόδωσε;» έμεινε μετέωρο. Για δεκαετίες, το βολικό αφήγημα έδειχνε τη Βελγίδα σύντροφό του, Μαλόου Μπερτράν, κάτι που δεν θα μπορούσε να ισχύει αφού η ίδια λίγες μέρες μετά τον θάνατό του, ζητούσε τη βοήθεια του πανίσχυρου Ιωάννη Βουλπιώτη για να ταξιδέψει στο εξωτερικό και να επιστρέψει στην Ελλάδα, μια κίνηση που δεν θα ρίσκαρε ποτέ ένας πληροφοριοδότης που φοβάται για τη ζωή του.

Σύμφωνα με τον ερευνητή και συγγραφέα του Ιωάννης Τσιγάντες – Μίδας 614, Χρήστο Μαλτέζο, οι ενδείξεις συγκλίνουν σε μια ομάδα αστυνομικών που λειτούργησε ως εγκληματική οργάνωση: τους Μιλτιάδη Γιαννακόπουλο, Βαγγέλη Καπετανίδη, Λεωνίδα Παρίση και την Καίτη Κουσουράκη.

Η Κουσουράκη, σύζυγος αξιωματικού που είχε διαφύγει στη Μέση Ανατολή, φέρεται να είχε λάβει από τον Παρίση περίπου 850 χρυσές λίρες από το ταμείο της αποστολής για να τις «ξεπλύνει» ή να τις φυγαδεύσει. 

Το 1953, κατά τη διάρκεια της δίκης των ηγετικών στελεχών της Αριστεράς, ο Περικλής Ροδάκης εκτόξευσε μια κατηγορία-βόμβα προς τον μάρτυρα κατηγορίας, Λεωνίδα Παρίση: «Έχεις το θράσος να μας αποκαλείς προδότες; Εσύ δεν πρόδωσες τον Τσιγάντη για τις λίρες; Και η γυναίκα που τηλεφώνησε στους Ιταλούς δεν είναι τώρα η σύζυγός σου;».

Ο Παρίσης -που είχε πράγματι παντρευτεί μεταπολεμικά την Κουσουράκη- σωριάστηκε αναίσθητος μέσα στην αίθουσα. Το δικαστήριο διακόπτει τη συνεδρίαση και τελικά, λέει, ότι οι κατηγορούμενοι θα καταδικαστούν σε πολύχρονες ποινές φυλάκισης και η ευθεία κατηγορία εναντίον του λιπόθυμου αξιωματικού αστυνομίας θα αγνοηθεί.

Η έρευνα του Μαλτέζου καταδεικνύει ότι οι τρεις αξιωματικοί Γιαννακόπουλος, Καπετανίδης και Παρίσης, αν και ενταγμένοι στη «Μίδας», λειτουργούσαν ως στεγανή ομάδα με σκοπό να ελέγξουν την αποστολή και να καρπωθούν τον «θησαυρό» των λιρών. Ωστόσο η εξαφάνιση των αποδείξεων και η αμνηστία των δοσιλόγων το 1945 τους επέτρεψε να παραμείνουν στο απυρόβλητο, σύμφωνα με αυτήν την θεωρία.

Η δικαιοσύνη αγνόησε τις κατηγορίες, πιθανώς για «συμμαχικούς λόγους», όπως κατήγγειλε ο αδελφός του θύματος, Χριστόδουλος Τσιγάντες. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά τεκμήρια που επικαλείται ο Μαλτέζος στην έρευνά του είναι το ΦΕΚ για την εκκαθάριση της «Μίδας 614», το οποίο φέρει την υπογραφή του Γεράσιμου Καπετανίδη. Ο άνθρωπος που φέρεται ως ενδεχόμενος ηθικός αυτουργός της προδοσίας, διορίστηκε από το μεταπολεμικό κράτος ως ο επίσημος εκκαθαριστής που θα «σφράγιζε”» οριστικά τον φάκελο της υπόθεσης.

Ο θάνατος του Ιωάννη Τσιγάντε παραμένει μια υπόθεση με σκιές που δεν φωτίστηκαν ποτέ πλήρως από τη Δικαιοσύνη. Ήταν η ατιμωρησία αποτέλεσμα έλλειψης στοιχείων ή μιας μεθοδευμένης συγκάλυψης που επέβαλαν οι πολιτικές και συμμαχικές σκοπιμότητες της εποχής;

Φωτογραφία: Αρχείο ΕΡΤ

Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο

1822: Μετά από πολύμηνη πολιορκία, οι ελληνικές επαναστατικές δυνάμεις υπό τον Δημήτριο Υψηλάντη και τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη καταλαμβάνουν τον Ακροκόρινθο, ένα από τα ισχυρότερα φρούρια της Πελοποννήσου. Η οθωμανική φρουρά αναγκάζεται να συνθηκολογήσει και να παραδώσει το κάστρο, με τον Κολοκοτρώνη να προχωρά σε μια κίνηση υψηλού συμβολισμού: σταυρώνει την πύλη με την ελληνική σημαία πριν εισέλθει στο φρούριο. Η κατάληψη του Ακροκορίνθου υπήρξε στρατηγικής σημασίας νίκη, καθώς επέτρεψε στους Έλληνες να ελέγξουν το πέρασμα προς τον Ισθμό και ενίσχυσε σημαντικά το ηθικό του Αγώνα.

1911: Η αποστολή του Νορβηγού εξερευνητή Ρόαλντ Αμούνδσεν με το πλοίο «Fram» φτάνει στην Τράπεζα Πάγου Ρος, στον Κόλπο των Φαλαινών, όπου δημιουργεί τη βάση «Framheim», αποκτώντας σημαντικό πλεονέκτημα στη «κούρσα» για τον Νότιο Πόλο. Το σημείο αυτό επιλέχθηκε στρατηγικά καθώς βρισκόταν περίπου 100 χιλιόμετρα πιο κοντά στον Νότιο Πόλο από τη βάση του ανταγωνιστή του, Ρόμπερτ Φάλκον Σκοτ. Η επιτυχής εγκατάσταση των αποθηκών ανεφοδιασμού στην περιοχή αποτέλεσε το κλειδί για την τελική επικράτηση του Αμούνδσεν, ο οποίος κατάφερε να γίνει ο πρώτος άνθρωπος που πάτησε στον Νότιο Πόλο λίγους μήνες αργότερα, βασιζόμενος στην άρτια οργάνωση και τη χρήση ελκήθρων με σκυλιά.

1914: Ο Χένρι Φορντ ανακοινώνει καινοτομίες στη γραμμή παραγωγής αυτοκινήτων της εταιρείας του. Ένα αυτοκίνητο χρειάζεται τώρα 93 λεπτά για να κατασκευασθεί από 12 ώρες προηγουμένως.

1915: Ο Ιωάννης Μεταξάς καταθέτει υπόμνημα στον Ελευθέριο Βενιζέλο με τίτλο «Μικρά Ασία: δυνατότητες διανομής», εκφράζοντας σοβαρές επιφυλάξεις για ενδεχόμενη ελληνική στρατιωτική επιχείρηση προς τη Μικρά Ασία, την ώρα που συζητείται η ευρύτερη εμπλοκή της Ελλάδας στον πόλεμο και το σχέδιο των Δαρδανελίων. Το υπόμνημα έχει συχνά χαρακτηριστεί εκ των υστέρων «προειδοποιητικό», καθώς επιμένει στους υψηλούς επιχειρησιακούς κινδύνους και στις δυσκολίες υποστήριξης μιας εκστρατείας σε τόσο εκτεταμένο χώρο.

1938: Ο Έλληνας πυγμάχος Αντώνης Χριστοφορίδης γράφει ιστορία στο Βερολίνο, νικώντας τον Γκούσταβ Έντερ και κατακτώντας τον τίτλο του Πρωταθλητή Ευρώπης. Ήταν μια από τις πρώτες μεγάλες διεθνείς επιτυχίες του ελληνικού αθλητισμού.

1943: Ο ταγματάρχης Πεζικού Ιωάννης Τσιγάντες, επικεφαλής της αντιστασιακής οργάνωσης «Μίδας 614», εντοπίζεται στο κρησφύγετό του στην Αθήνα και σκοτώνεται σε έφοδο και ανταλλαγή πυρών με Ιταλούς καραμπινιέρους. Οι συνθήκες του εντοπισμού του, με αναφορές για προδοσία και διαρροές, τροφοδοτούν για χρόνια το μυστήριο γύρω από τον θάνατό του, που στερεί από την Αντίσταση έναν σημαντικό οργανωτή και σύνδεσμο με το συμμαχικό δίκτυο.

1943: Αρχίζει η Διάσκεψη της Καζαμπλάνκας στο Μαρόκο, όπου ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ και ο Ουίνστον Τσώρτσιλ συναντώνται μυστικά για να σχεδιάσουν την επόμενη φάση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και να απαιτήσουν την άνευ όρων παράδοση των δυνάμεων του Άξονα.

1953: Ο Γιόσιπ Μπροζ Τίτο ορκίζεται ως ο πρώτος Πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Λαϊκής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας, ξεκινώντας μια μακρά περίοδο ηγεσίας που θα σφράγιζε την ιστορία των Βαλκανίων κατά τον Ψυχρό Πόλεμο.

1954: Η Μέριλιν Μονρόε παντρεύεται τον θρύλο του μπέιζμπολ Τζο Ντι Μάτζιο. Παρόλο που ο γάμος τους διήρκεσε μόλις εννέα μήνες, παρέμεινε ένας από τους πιο πολυσυζητημένους δεσμούς στην ιστορία του Hollywood.