Οι εξελίξεις στο Ιράν εισέρχονται σε νέα, κρίσιμη φάση, καθώς επιφανείς Ιρανοί αντιφρονούντες, πολιτικοί ηγέτες και διανοούμενοι αξιοποιούν την αιματηρή καταστολή των διαδηλώσεων του περασμένου μήνα για να εντείνουν τις εκκλήσεις τους υπέρ ριζικών πολιτικών αλλαγών. Η περιορισμένη εσωτερική αντιπολίτευση της χώρας έχει συσπειρωθεί μετά τον θάνατο χιλιάδων πολιτών, πιέζοντας πλέον ανοιχτά για πλήρη αλλαγή καθεστώτος, την ώρα που μετριοπαθή στελέχη του πολιτικού συστήματος επιμένουν ότι οι αλλαγές πρέπει να προέλθουν μέσα από το υφιστάμενο πλαίσιο.
Ο πρώην πρωθυπουργός Μιρ-Χοσεΐν Μουσαβί, ο πιο προβεβλημένος αντιφρονών στο εσωτερικό της χώρας, υποστηρίζει ότι οι μαζικές δολοφονίες αποτελούν ακόμη μία απόδειξη πως το θεοκρατικό καθεστώς του ανώτατου ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ δεν πρόκειται ποτέ να μεταρρυθμιστεί και πρέπει να αντικατασταθεί. Σε δήλωσή του, απευθυνόμενος στο καθεστώς, ο 83χρονος, που τελεί υπό κατ’ οίκον περιορισμό, ανέφερε: «Κατεβάστε τα όπλα και αποχωρήστε από τα αξιώματά σας. Το παιχνίδι τελείωσε». Ο Μιρ-Χοσεΐν Μουσαβί και οι υποστηρικτές του ζητούν τη διεξαγωγή συνταγματικού δημοψηφίσματος, ώστε να καταστεί δυνατή μία «δημοκρατική και ειρηνική» μετάβαση της εξουσίας. «Σε ποια γλώσσα πρέπει να σας πουν οι άνθρωποι ότι δεν σας θέλουν πια;» διερωτήθηκε.
Άλλοι πολιτικοί παράγοντες, ωστόσο, αποφεύγουν να υιοθετήσουν ανοιχτά το αίτημα για ανατροπή του καθεστώτος, σύμφωνα με τους Financial Times. Ο κεντρώος πρώην πρόεδρος Χασάν Ρουχανί, αρχιτέκτονας της συμφωνίας για τα πυρηνικά του 2015, η οποία αργότερα εγκαταλείφθηκε από τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, παραμένει πιστός στο σύστημα, ζητώντας παράλληλα «μεγάλες μεταρρυθμίσεις», ώστε «ο κόσμος να νιώσει ότι το μήνυμά του ελήφθη». Έχει επικρίνει την Ισλαμική Δημοκρατία για «πεισματική αντίσταση» στα λαϊκά αιτήματα και εδώ και καιρό θεωρεί ότι μία συμφωνία με τις ΗΠΑ για την άρση των κυρώσεων αποτελεί τη μοναδική διέξοδο από την τρέχουσα οικονομική κρίση. Έχει επίσης προειδοποιήσει ότι η άρνηση προσαρμογής σήμερα θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολύ μεγαλύτερη αστάθεια στο μέλλον.
Οι ταραχές ξεκίνησαν στα τέλη Δεκεμβρίου, έπειτα από κατάρρευση κατά 40% του εθνικού νομίσματος, μετά τη σύντομη πολεμική σύγκρουση του Ισραήλ με το Ιράν τον Ιούνιο. Αρχικά, έμποροι βγήκαν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για την πτώση του ριάλ, ενώ στη συνέχεια οι κατά βάση ειρηνικές κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα, με επίκεντρο τις οικονομικές δυσκολίες.
Η δυναμική άλλαξε όταν ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου σάχη του Ιράν και εγκατεστημένος στις ΗΠΑ, κάλεσε σε πανεθνικές διαδηλώσεις και ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι θα στηρίξει τους διαδηλωτές εάν το καθεστώς χρησιμοποιήσει θανατηφόρα βία. Πολλοί Ιρανοί άρχισαν τότε να αναμένουν αποφασιστική ξένη στήριξη. Το κράτος απάντησε με συντριπτική ισχύ.
Σύμφωνα με τις αρχές, περισσότεροι από 3.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια των ταραχών, μεταξύ των οποίων και μέλη των δυνάμεων ασφαλείας, καθιστώντας το επεισόδιο το πιο αιματηρό στην πρόσφατη ιστορία των διαδηλώσεων στο Ιράν. Ωστόσο, το Human Rights Activists News Agency, με έδρα τις ΗΠΑ, ανεβάζει τον επιβεβαιωμένο αριθμό των νεκρών σχεδόν στους 7.000, ενώ ομάδες της αντιπολίτευσης στο εξωτερικό υποστηρίζουν ότι οι απώλειες ανέρχονται σε δεκάδες χιλιάδες.
Για ορισμένους μεταρρυθμιστές, η κλίμακα της βίας κατέδειξε πόσο αιματηρή θα μπορούσε να αποδειχθεί κάθε σοβαρή αλλαγή. Ο Χατάμ Γκαντερί, πολιτικός επιστήμονας με έδρα την Τεχεράνη και υποστηρικτής της αλλαγής καθεστώτος, δήλωσε ότι οι δολοφονίες δείχνουν πως οποιαδήποτε μετάβαση θα είναι «πολύ αιματηρή». «Ο σκληρός πυρήνας του συστήματος θα κρατηθεί μέχρι την τελευταία στιγμή, εκτός αν ο ήπιος πυρήνας καταφέρει να τον παραμερίσει, κάτι που είναι απίθανο», ανέφερε στο Radio Farda.
Ο Χατάμ Γκαντερί συγκαταλέγεται στους 17 εξέχοντες παράγοντες, μεταξύ των οποίων και η φυλακισμένη βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης Ναργκές Μοχαμαντί, που ζήτησαν δημοψήφισμα και νέο Σύνταγμα με δημόσια επιστολή, χαρακτηρίζοντας τη βία «έγκλημα κατά της ανθρωπότητας». Τρεις από τους υπογράφοντες, μεταξύ των οποίων και ο πρώην ηγέτης φοιτητών Αμπντολάχ Μομενί, συνελήφθησαν την περασμένη εβδομάδα.
Ιρανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι ένοπλοι μισθοφόροι, εκπαιδευμένοι και χρηματοδοτούμενοι από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, δρούσαν στο έδαφος, προκαλώντας σκηνές σε περιοχές της Τεχεράνης και άλλων πόλεων που θύμιζαν εμφύλιο πόλεμο. Το ενδεχόμενο να ακολουθήσει το Ιράν τη μοίρα της Συρίας ή της Λιβύης έχει έκτοτε στοιχειώσει τον δημόσιο διάλογο, ενισχύοντας τους φόβους ότι μία απότομη αλλαγή καθεστώτος θα μπορούσε να οδηγήσει στη διάλυση της χώρας.
Στέλεχος του επιχειρηματικού κόσμου με διασυνδέσεις στο καθεστώς δήλωσε ότι οι ανοιχτές εκκλήσεις του Μιρ-Χοσεΐν Μουσαβί και άλλων ακτιβιστών για πλήρη ανατροπή του συστήματος κατέστησαν «μια ήδη κρίσιμη κατάσταση ακόμη πιο εύθραυστη», σκληραίνοντας τη στάση των ελίτ των δυνάμεων ασφαλείας. Ο φόβος της πλήρους κατάρρευσης έχει ενισχύσει την άποψη, την οποία συμμερίζονται ορισμένοι τοπικοί παρατηρητές και δυτικοί διπλωμάτες, ότι οποιαδήποτε μελλοντική μετάβαση θα πρέπει να προέλθει εκ των έσω, ενδεχομένως με τη συμμετοχή των ισχυρών Φρουρών της Επανάστασης. Ωστόσο, πολλά στελέχη των Φρουρών και άλλων κέντρων εξουσίας παραμένουν ανοιχτά εχθρικά απέναντι στους μεταρρυθμιστές.
Ο Χασάν Ρουχανί έχει δεχθεί το μεγαλύτερο μέρος αυτής της εχθρότητας. Ο βουλευτής Χαμίντ Ρασαεΐ δήλωσε ότι πιστεύει πως οι ΗΠΑ και το Ισραήλ επιθυμούν να ηγηθεί της χώρας ο Ρουχανί, προσθέτοντας: «Θα ταφούν μαζί με αυτή την επιθυμία». Ένας άλλος σκληροπυρηνικός, ο Νασρολάχ Πεζμανφάρ, υποστήριξε ότι «μεγάλη αλλαγή» θα σήμαινε μόνο «τη σύλληψη και την εκτέλεση του Ρουχανί» και τη διάλυση όσων χαρακτήρισε ως διεφθαρμένο δίκτυο γύρω του.
Ο Αλί Χαμενεΐ δεν έχει δείξει κανένα ενδιαφέρον για παραχωρήσεις. Την Κυριακή χαρακτήρισε τις ταραχές «αποτυχημένο πραξικόπημα» που οργανώθηκε από τη CIA και τη Μοσάντ και άφησε να εννοηθεί ότι οποιαδήποτε νέα πρόκληση θα μπορούσε να συντριβεί, λέγοντας ότι οι υποστηρικτές του θα έχουν «θεϊκή αποστολή» να δράσουν. Η αποκαλυπτική θρησκευτική ρητορική του ανώτατου ηγέτη έχει αποξενώσει περαιτέρω τους κοσμικούς Ιρανούς.
«Οι περισσότεροι Ιρανοί θέλουν ένα σύγχρονο έθνος-κράτος, όχι “πολλαπλά θεϊκά βάρη… στο τέλος των οποίων δεν μπορούν να αγοράσουν ούτε ένα σακί ρύζι”», δήλωσε ο κοινωνιολόγος με έδρα την Τεχεράνη Μοχάμαντ Φαζελί σε εκπομπή στο YouTube. «Οι Ιρανοί αναρωτιούνται τι κέρδισαν από αυτή την ιδεολογία πέρα από τη δυστυχία».
Ο πρώην αντιπρόεδρος Μοχαμάντ Αλί Αμπτάχι ανέφερε ότι η βία προκάλεσε ανεπανόρθωτη ρήξη ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία. Αυτό αφήνει μόνο έναν δρόμο προς τα εμπρός, όπως δήλωσε στο μεταρρυθμιστικό πρακτορείο ειδήσεων ILNA: την «επιστροφή» της διακυβέρνησης «στον λαό» και τον παραγκωνισμό των ακραίων σκληροπυρηνικών δυνάμεων. «Όμως», κατέληξε, «δεν το βλέπω να συμβαίνει».
