Ο Σαλίχ Μουσλίμ, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές του Συριακού Κουρδικού κινήματος και επί χρόνια δημόσιο πρόσωπο του PYD, πέθανε στην Ερμπίλ, όπου νοσηλευόταν. Την είδηση μετέδωσαν πρώτα κουρδικά και ιρακινά μέσα, όπως το Rudaw και το Kurdistan24, και στη συνέχεια αναπαρήχθη από τουρκικά μέσα και λογαριασμούς στο Χ, με τις πρώτες αναφορές να μιλούν για θάνατο σε νοσοκομείο της πρωτεύουσας του Ιρακινού Κουρδιστάν.
Ο θάνατος του Σαλίχ Μουσλίμ κλείνει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πολιτικά κεφάλαια των Κούρδων της Συρίας, καθώς ο ίδιος υπήρξε για χρόνια η πιο αναγνωρίσιμη δημόσια μορφή του PYD και ένας από τους βασικούς πολιτικούς εκφραστές του κουρδικού εγχειρήματος αυτοδιοίκησης στη βόρεια Συρία. Η είδηση του θανάτου του, σε νοσοκομείο όπου νοσηλευόταν, δεν αφορά μόνο το τέλος μιας προσωπικής διαδρομής. Φέρνει ξανά στο προσκήνιο μια ολόκληρη περίοδο του συριακού πολέμου, την άνοδο των Κούρδων της Ροζάβα, τον ρόλο του PYD και της YPG και, βεβαίως, τον τρόπο με τον οποίο η Τουρκία χρησιμοποίησε τη YPG ως βασικό επιχείρημα για τις στρατιωτικές της επεμβάσεις στη Συρία.
Ο Κούρδος πολιτικός που έγινε η φωνή της Ροζάβα
Ο Σαλίχ Μουσλίμ δεν ήταν στρατιωτικός διοικητής ούτε άνθρωπος του παρασκηνίου. Ήταν ο κατεξοχήν πολιτικός εκπρόσωπος του συριακού κουρδικού κινήματος σε μια από τις πιο κρίσιμες περιόδους της σύγχρονης Μέσης Ανατολής. Γεννημένος το 1951 κοντά στο Κομπάνι, σπούδασε χημικός μηχανικός στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης και εργάστηκε για χρόνια ως μηχανικός, πριν στραφεί πλήρως στην πολιτική. Η πορεία του δεν ήταν εξαρχής ταυτισμένη με το PYD, όμως από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 άρχισε να γίνεται ένα από τα πιο σημαντικά στελέχη του χώρου που αργότερα θα διαμόρφωνε την πολιτική φυσιογνωμία της κουρδικής αυτοδιοίκησης στη βόρεια Συρία.
Όταν ξέσπασε ο συριακός πόλεμος και το καθεστώς Άσαντ άρχισε να χάνει τον έλεγχο μεγάλων περιοχών, ο Μουσλίμ βρέθηκε στο κέντρο μιας νέας πραγματικότητας. Δεν ήταν πια απλώς ένας κομματικός παράγοντας, αλλά η πολιτική φωνή ενός εγχειρήματος που για πρώτη φορά έδινε στους Κούρδους της Συρίας θεσμούς αυτοδιοίκησης, τοπικές δομές εξουσίας και διεθνή ορατότητα. Από τη θέση του συμπροέδρου του PYD έγινε ο άνθρωπος που μιλούσε στα διεθνή μέσα, στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, στους διπλωματικούς κύκλους και στους περιφερειακούς παίκτες εκ μέρους της Ροζάβα.
Η σημασία του, όμως, δεν εξαντλείται στο κομματικό του αξίωμα. Ο Μουσλίμ προσωποποίησε μια ολόκληρη πολιτική αφήγηση: ότι οι Κούρδοι της Συρίας δεν επιδίωκαν απαραιτήτως διάλυση της χώρας, αλλά έναν νέο τύπο αποκεντρωμένης πολιτικής οργάνωσης, με έμφαση στην τοπική αυτοδιοίκηση, στη συνύπαρξη διαφορετικών κοινοτήτων και σε ένα μοντέλο διοίκησης που παρουσιαζόταν ως εναλλακτικό τόσο στον αυταρχισμό του Άσαντ όσο και στον ισλαμιστικό εξτρεμισμό. Γι’ αυτό και, ακόμη και για όσους διαφωνούσαν πολιτικά μαζί του, ο Σαλίχ Μουσλίμ έμεινε ως η πιο αναγνωρίσιμη πολιτική μορφή του συριακού κουρδικού project.
Ο κομματικός μηχανισμός του PYD και η πολιτική του σημασία για τους Κούρδους
Το PYD, δηλαδή το Κόμμα Δημοκρατικής Ένωσης, υπήρξε ο βασικός πολιτικός πυλώνας της κουρδικής παρουσίας στη βόρεια Συρία κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η ίδρυσή του στις αρχές της δεκαετίας του 2000 συνέπεσε με μια περίοδο στην οποία οι Κούρδοι της Συρίας παρέμεναν πολιτικά περιθωριοποιημένοι, συχνά χωρίς πλήρη δικαιώματα και με πολύ περιορισμένη δυνατότητα έκφρασης. Το PYD αναδείχθηκε σταδιακά σε κύριο οργανωτικό φορέα αυτής της κοινότητας, αλλά η πραγματική του απογείωση ήρθε μετά το 2011, όταν η αποσύνθεση του συριακού κράτους στη βόρεια ζώνη δημιούργησε κενά εξουσίας.
Εκεί το κόμμα δεν περιορίστηκε σε ρόλο διαμαρτυρίας ή εκπροσώπησης. Άρχισε να χτίζει διοικητικές δομές, να οργανώνει τοπικά συμβούλια, να συνδέει την πολιτική του φυσιογνωμία με την έννοια της αυτοδιοίκησης και να εμφανίζεται ως ο θεσμικός φορέας αυτού που αργότερα έγινε διεθνώς γνωστό ως Ροζάβα. Ο Μουσλίμ ήταν το κεντρικό πολιτικό πρόσωπο αυτής της διαδικασίας. Αν η YPG εξέφραζε την ένοπλη διάσταση του κουρδικού εγχειρήματος, το PYD ήταν ο πολιτικός του εγκέφαλος και ο Μουσλίμ η πιο καθαρή δημόσια φωνή του.
Το PYD, ωστόσο, δεν έμεινε ποτέ έξω από τη μεγάλη περιφερειακή σύγκρουση γύρω από το κουρδικό ζήτημα. Για τους υποστηρικτές του, ήταν το κόμμα που έδωσε στους Κούρδους της Συρίας θεσμούς, φωνή και πολιτική οργάνωση μέσα στο χάος του πολέμου. Για την Τουρκία, αντίθετα, το PYD ήταν αδύνατο να αποσπαστεί από τη λογική του PKK και των κουρδικών ένοπλων κινημάτων που η Άγκυρα αντιμετωπίζει ως υπαρξιακή απειλή. Αυτή η διαφορά ερμηνείας δεν ήταν μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια· ήταν η βάση πάνω στην οποία χτίστηκε ένα από τα πιο εκρηκτικά μέτωπα του συριακού πολέμου.
Γι’ αυτό και ο Μουσλίμ βρέθηκε πολλές φορές στο στόχαστρο της τουρκικής ρητορικής. Στα μάτια της Άγκυρας δεν ήταν απλώς ένας Σύρος Κούρδος πολιτικός, αλλά το πρόσωπο μιας πολιτικής δομής που συνδεόταν με ένα ευρύτερο κουρδικό γεωπολιτικό πλέγμα. Από κουρδική σκοπιά, αντίθετα, ήταν ο εκπρόσωπος μιας κοινότητας που επιχειρούσε να επιβιώσει, να αυτοοργανωθεί και να διαπραγματευτεί τη θέση της στη μεταπολεμική Συρία.
Ο Κούρδος πολιτικός και η YPG ως τουρκικό επιχείρημα για εισβολές
Για να καταλάβει κανείς τη θέση του Μουσλίμ στη σύγχρονη ιστορία της Συρίας, πρέπει να καταλάβει τι ήταν η YPG. Οι Μονάδες Προστασίας του Λαού αναδείχθηκαν στη διάρκεια του πολέμου ως η βασική ένοπλη κουρδική δύναμη στη βόρεια Συρία. Συνδέθηκαν πολιτικά με το PYD και έγιναν ο κύριος στρατιωτικός βραχίονας της κουρδικής αυτοδιοίκησης, ενώ αργότερα αποτέλεσαν τον βασικό πυρήνα των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων, που στηρίχθηκαν από τις Ηνωμένες Πολιτείες στον αγώνα κατά του ISIS.
Ο Σαλίχ Μουσλίμ δεν ήταν στρατιωτικός αρχηγός της YPG, όμως υπήρξε ο σημαντικότερος πολιτικός υπερασπιστής της. Ήταν εκείνος που εξηγούσε στο εξωτερικό ότι η YPG δεν ήταν μια επιθετική δύναμη κατά της Τουρκίας, αλλά ένας μηχανισμός αυτοάμυνας των Κούρδων της Συρίας απέναντι στον πόλεμο, στο Ισλαμικό Κράτος και στην κατάρρευση της κρατικής τάξης. Αυτή ήταν η κουρδική αφήγηση. Η τουρκική αφήγηση ήταν εντελώς διαφορετική: η YPG παρουσιαζόταν ως οργανική προέκταση του PKK και, επομένως, ως άμεση απειλή για την τουρκική εθνική ασφάλεια.
Ακριβώς πάνω σε αυτή την ανάγνωση η Άγκυρα οικοδόμησε το βασικό της επιχείρημα για τις στρατιωτικές επεμβάσεις στη Συρία. Η «Ασπίδα του Ευφράτη», ο «Κλάδος Ελαίας» στο Αφρίν και η «Πηγή Ειρήνης» προβλήθηκαν από την Τουρκία ως αναγκαίες επιχειρήσεις αυτοάμυνας, με στόχο να εμποδιστεί η εδραίωση μιας κουρδικής ένοπλης οντότητας κατά μήκος των τουρκικών συνόρων. Με άλλα λόγια, η YPG έγινε όχι απλώς ένας αντίπαλος, αλλά το κεντρικό νομικό, πολιτικό και επικοινωνιακό εργαλείο μέσω του οποίου η Άγκυρα νομιμοποίησε τις επεμβάσεις της.
Από την άλλη πλευρά, πολλοί Κούρδοι, αλλά και αρκετοί αναλυτές, υποστηρίζουν ότι η επίκληση της YPG λειτούργησε και ως πρόσχημα. Η Τουρκία δεν επιδίωκε μόνο να αντιμετωπίσει μια οριακή απειλή ασφαλείας, αλλά και να αποτρέψει τη μονιμοποίηση οποιασδήποτε μορφής κουρδικής αυτονομίας στη βόρεια Συρία. Σε αυτή την ανάγνωση, η YPG ήταν η τέλεια αφορμή για μια ευρύτερη στρατηγική: αποδυνάμωση του κουρδικού ελέγχου, δημιουργία ζωνών επιρροής εντός Συρίας και ταυτόχρονη σύνδεση του εξωτερικού μετώπου με την εσωτερική τουρκική πολιτική.
Ο θάνατος του Σαλίχ Μουσλίμ δεν αλλάζει αυτή τη μεγάλη εικόνα, αλλά την επαναφέρει. Ο ίδιος υπήρξε το πιο αναγνωρίσιμο πολιτικό πρόσωπο του PYD, ο βασικός δημόσιος υπερασπιστής της YPG ως δύναμης αυτοάμυνας και η πολιτική βιτρίνα ενός κουρδικού εγχειρήματος που άλλαξε την ιστορία της βόρειας Συρίας. Για τους Κούρδους υπήρξε μια μορφή ιστορικής σημασίας. Για την Τουρκία παρέμεινε το σύμβολο ενός μηχανισμού που θεωρήθηκε απειλή. Και για τη διεθνή κοινότητα έμεινε ως ο πολιτικός εκπρόσωπος μιας πραγματικότητας που γεννήθηκε από τον πόλεμο, νίκησε το ISIS σε κρίσιμες φάσεις, αλλά δεν ξέφυγε ποτέ από τη βαριά σκιά της περιφερειακής σύγκρουσης.
