«Υπάρχει ήδη ένας Ισπανός που θέλει
να ζήσει και τότε να ζήσει αρχινά,
ανάμεσα σε μια Ισπανία που ασπαίρει
και άλλη μιαν Ισπανία σε χασμουρητά.
Ισπανούλη μές στου κόσμου τις γωνίες,
Είθε ο καλός Θεός να σε φυλά.
Γιατί η μιά απ’ τις δύο Ισπανίες
να σου παγώσει μέλλει την καρδιά.»
Αντόνιο Ματσάδο (μτφ. Γ.-Β. Δ.)
Γραμμένο το 1912, αρκετά χρόνια πριν από την αποφράδα 18η Ιουλίου 1936, το ποίημα του εθνικού ποιητή της Ισπανίας Αντόνιο Ματσάδο έμελλε να αναδειχθεί σε σύμβολο των «δύο Ισπανιών» που, μετά το πραξικόπημα των στρατιωτικών υπό τον «Καουδίγιο» Φρανθίσκο Φράνκο εναντίον της εκλεγμένης κυβέρνησης του Λαϊκού Μετώπου (Frente Popular), θα αιματοκυλούσαν τη χώρα.
Ο πρόλογος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Ο Ισπανικός Εμφύλιος δεν υπήρξε μόνο ένας αδελφοκτόνος πόλεμος. Αποτέλεσε ταυτόχρονα το προανάκρουσμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του λεγόμενου «Ολικού Πολέμου». Στα μέτωπα της Ισπανίας αναμετρήθηκαν, πέρα από τους Ρεπουμπλικάνους και τους Φρανκιστές, οι δυνάμεις του Άξονα, που έσπευσαν να ενισχύσουν τον Φράνκο, και οι δημοκρατικές χώρες, οι οποίες, παρά τη μαζική κινητοποίηση χιλιάδων εθελοντών στις Διεθνείς Ταξιαρχίες, δεν στήριξαν ουσιαστικά το Ρεπουμπλικανικό στρατόπεδο, με ολέθριες συνέπειες.
Οι συγγραφείς στην πρώτη γραμμή
Οι συγγραφείς και οι διανοούμενοι της εποχής ήταν από τους πρώτους που συγκλονίστηκαν και συστρατεύθηκαν – στη συντριπτική τους πλειονότητα – με τη Δημοκρατία. Άλλωστε, λογοτέχνες, και μάλιστα ο ανθός της περίφημης Γενιάς του ’27, συγκαταλέγονταν στα πρώτα θύματα της φρανκικής θηριωδίας.
Ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα εκτελέστηκε και θάφτηκε σε άγνωστο μέχρι σήμερα σημείο. Ο Μιγέλ Ερνάνδεθ πέθανε στη φυλακή. Ο Ραφαέλ Αλμπέρτι οδηγήθηκε στην εξορία, ενώ δεκάδες ακόμη συγγραφείς διώχθηκαν ή λογοκρίθηκαν.
Παράλληλα, ξένοι λογοτέχνες και δημοσιογράφοι κατέφθασαν στην Ισπανία. Άλλοι πολέμησαν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες και άλλοι κατέγραψαν τον πόλεμο μέσα από ανταποκρίσεις και βιβλία, προσπαθώντας να υπερασπιστούν τη δημοκρατία.
Τα έργα που κράτησαν ζωντανή τη μνήμη
Από αυτή τη στράτευση γεννήθηκαν μερικά από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν το «Για ποιον χτυπά η καμπάνα» του Έρνεστ Χέμινγουεϊ, το «Φόρος τιμής στην Καταλωνία» του Τζορτζ Όργουελ – που ενέπνευσε αργότερα την ταινία Γη και Ελευθερία του Κεν Λόουτς –, το «Ελπίδα» του Αντρέ Μαλρό, το «Τα μεγάλα κοιμητήρια υπό τη σελήνη» του Ζορζ Μπερνανός, καθώς και οι ανταποκρίσεις του Αντουάν ντε Σαιν-Εξυπερί, του Ιλία Έρενμπουργκ και τα κείμενα του Φρανσουά Μωριάκ.
Στη συλλογική μνήμη του κόσμου δεσπόζει επίσης η «Γκερνίκα» του Πάμπλο Πικάσο, το εμβληματικό έργο που απαθανάτισε τον βομβαρδισμό της βασκικής πόλης από τη γερμανική Λεγεώνα Κόνδωρ.
Η διαφορετική ματιά του Νίκου Καζαντζάκη
Στον αντίποδα βρέθηκε ο Νίκος Καζαντζάκης. Ως απεσταλμένος της εφημερίδας Καθημερινή στο στρατόπεδο των εθνικιστών, επηρεασμένος από τη νιτσεϊκή θεωρία του υπερανθρώπου, εντυπωσιάστηκε από την προσωπικότητα του Φράνκο. Αγνοώντας τις μαζικές εκτελέσεις και τη δολοφονία του Λόρκα, επικεντρώθηκε στην αφήγηση των στρατιωτικών επιτυχιών των εθνικιστών και επέκρινε τον αντικληρικαλισμό των Ρεπουμπλικάνων.
Η λογοτεχνία στη σκιά της δικτατορίας
Η σχεδόν τεσσαρακονταετής δικτατορία του Φράνκο επιχείρησε να σβήσει τη μνήμη του Εμφυλίου. Οι διώξεις, οι εκτελέσεις, οι εξορίες και τα καταναγκαστικά έργα αποσιωπήθηκαν, ενώ οι συγγραφείς αναγκάστηκαν να καταφύγουν στον συμβολισμό.
Ο Καμίλο Χοσέ Θέλα με την «Κηρήθρα» και την «Οικογένεια του Πασκουάλ Ντουάρτε», καθώς και ο Ραφαέλ Σάντσεθ Φερλόσιο με το «Χαράμα», αποτύπωσαν έμμεσα την καταπίεση της μετεμφυλιακής Ισπανίας.
Μέχρι τον θάνατο του Φράνκο, το 1975, μεγάλο μέρος της σχετικής λογοτεχνικής παραγωγής αναπτύχθηκε στο εξωτερικό. Σε αυτήν εντάσσονται έργα όπως ο «Δεύτερος Θάνατος του Ραμόν Μερκαδέρ» του Χόρχε Σεμπρούν, το «Πού θα φέρεις τον πόνο μου» των Ντομινίκ Λαπιέρ και Λάρι Κόλινς, το «Ο δικός μου Ισπανικός Εμφύλιος» της Μίκα Ετσεμπεέρε και η «Κοιμισμένη Φωνή» της Ντούλθε Τσακόν.
Η αναγέννηση της μνήμης
Μετά τη Μεταπολίτευση στην Ισπανία, η λογοτεχνία επανήλθε δυναμικά στο θέμα του Εμφυλίου.
Ο Λεονάρντο Σάσα με τις «Ώρες της Ισπανίας» προσέφερε μια πολυφωνική ανασύνθεση της εποχής. Ο Αντόνιο Μουνιόθ Μολίνα, με τη μνημειώδη «Νύχτα των Καιρών», δημιούργησε ένα από τα πιο πλήρη μυθιστορήματα για τη σύγκρουση, ενώ ο Νταβίντ Ουκλές με τη «Χερσόνησο των Χαμένων Σπιτιών» ανανέωσε το ενδιαφέρον για την περίοδο.
Στην ίδια θεματική εντάσσονται η «Παγωμένη Καρδιά» της Αλμουδένα Γκράνδες και ο «Χειμώνας στη Μαδρίτη» του Σ. Τζ. Σάνσομ, τίτλοι που παραπέμπουν ευθέως στην «παγωμένη καρδιά» του ποιήματος του Ματσάδο.
Από τον Ρίβας έως τον Θέρκας
Ο Μανουέλ Ρίβας, με το «Μολύβι του Ξυλουργού» και κυρίως το διήγημα «Η γλώσσα της πεταλούδας», αποτύπωσε τη βίαιη μετάβαση από τη Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία στη δικτατορία.
Το «Χαμένος Σκοπός» του Τζον Γουίλσον παρουσιάζει έναν νεαρό Αμερικανό που ανακαλύπτει τον Εμφύλιο μέσα από το παρελθόν του παππού του στις Διεθνείς Ταξιαρχίες.
Στην πλειονότητά τους, τα έργα για τον Ισπανικό Εμφύλιο υιοθετούν την οπτική των ηττημένων και της Δημοκρατίας. Εξαίρεση αποτέλεσαν οι «Στρατιώτες της Σαλαμίνας» του Χαβιέρ Θέρκας, που προκάλεσαν έντονη συζήτηση, καθώς και το «Όταν πέφτουν οι ουρανοί» του Φρανθίσκο Γκαλβάν, το οποίο μεταφέρει τον αναγνώστη στις τελευταίες δραματικές ημέρες της πολιορκημένης Μαδρίτης.
Η επίδραση στην Πορτογαλία
Η εμφύλια σύρραξη στην Ισπανία επηρέασε βαθιά και τη γειτονική Πορτογαλία του Αντόνιο Σαλαζάρ. Η δολοφονία του Λόρκα και η ισπανική τραγωδία λειτούργησαν ως καταλύτης για την άνθηση του πορτογαλικού νεορεαλισμού.
Πρωτοπόροι του κινήματος υπήρξαν ο Άλβες Ρεντόλ με το Gaibéus, ο Ζουακίμ Ναμοράντου, ο Μιγκέλ Τόργκα και κυρίως ο Μάριου Ντιονίζιου.
Η επιρροή του Ισπανικού Εμφυλίου διακρίνεται ακόμη και στο έργο του νομπελίστα Ζοζέ Σαραμάγκου. Στη «Χρονιά του θανάτου του Ρικάρντο Ρέις», η προσωπική διαδρομή του ήρωα εξελίσσεται παράλληλα με το δράμα της Ισπανίας και τη σκοτεινή πορεία της Ευρώπης προς τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Μια διαρκής υπενθύμιση
Ο Ισπανικός Εμφύλιος παραμένει έως σήμερα ένα από τα πλέον μελετημένα και πολυσυζητημένα γεγονότα του 20ού αιώνα. Η συνεχής παραγωγή ιστορικών μελετών, μυθιστορημάτων και κινηματογραφικών έργων δεν αποτελεί μόνο προσπάθεια διατήρησης της συλλογικής μνήμης της Ισπανίας, αλλά και μια διαρκή υπενθύμιση των κινδύνων που εγκυμονεί η αδιαφορία απέναντι στον αυταρχισμό και την άνοδο του φασισμού. Η ιστορία του 1936 εξακολουθεί να λειτουργεί ως προειδοποίηση ότι όταν οι δημοκρατίες αδρανούν απέναντι στις απειλές, οι συνέπειες μπορούν να ξεπεράσουν κατά πολύ τα σύνορα μιας μόνο χώρας.
