Ο Οδυσσέας είναι γνωστός σε όλο τον κόσμο ως ο πολυμήχανος ήρωας της Οδύσσειας, ο βασιλιάς της Ιθάκης που χρειάστηκε δέκα χρόνια για να επιστρέψει στην πατρίδα του μετά τον Τρωικό Πόλεμο. Ωστόσο, για τους αρχαίους Έλληνες δεν αποτελούσε απλώς έναν λογοτεχνικό ή μυθικό χαρακτήρα.
Νέα αρχαιολογικά ευρήματα από την Ιθάκη ενισχύουν την άποψη ότι ο ομηρικός ήρωας λατρευόταν επί περίπου μία χιλιετία, με οργανωμένες τελετές, αφιερώματα και πιθανότατα ετήσιες γιορτές προς τιμήν του.
Την έρευνα και τα νέα στοιχεία παρουσιάζει το BBC, βασιζόμενο στα αποτελέσματα των ανασκαφών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και στις δηλώσεις των αρχαιολόγων που συμμετέχουν στο πρόγραμμα.
Τα ευρήματα που αλλάζουν την εικόνα
Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται η λεγόμενη «Σχολή του Ομήρου», ένας αρχαιολογικός χώρος στη βόρεια Ιθάκη, ο οποίος απασχολεί τους επιστήμονες εδώ και περισσότερα από εκατό χρόνια.
Οι πρόσφατες ανασκαφές έφεραν στο φως νέα ευρήματα της ελληνιστικής περιόδου, τα οποία θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικά για την κατανόηση της λατρείας του Οδυσσέα.
Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν:
- χάλκινα νομίσματα που απεικονίζουν τον γενειοφόρο Οδυσσέα,
- τμήματα κεραμιδιών με χαραγμένο το όνομά του,
- στοιχεία που παραπέμπουν στην ύπαρξη οργανωμένου ιερού αφιερωμένου αποκλειστικά στον μυθικό βασιλιά της Ιθάκης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τρία θραύσματα κεραμιδιών. Τα δύο φέρουν την επιγραφή «ΟΔΥCCΕΟC» («του Οδυσσέα»), ενώ το τρίτο αναγράφει «προς τον Οδυσσέα».
Σύμφωνα με την αρχαιολόγο Χριστίνα Μαραμπέα, οι συγκεκριμένες επιγραφές αποτελούν ισχυρή ένδειξη ότι το κτίριο στο οποίο ανήκαν ήταν αφιερωμένο στον Οδυσσέα, καθώς αντίστοιχες διατυπώσεις χρησιμοποιούνταν σε ιερά αφιερωμένα στον Ποσειδώνα, τον Απόλλωνα και άλλες θεότητες της αρχαιότητας.
Το Οδυσσείον και η γιορτή προς τιμήν του
Τα νέα ευρήματα έρχονται να επιβεβαιώσουν παλαιότερες ιστορικές μαρτυρίες.
Ήδη από τον 19ο αιώνα είχε βρεθεί στη Μικρά Ασία ένα διάταγμα του 207 π.Χ., στο οποίο γίνεται αναφορά σε ένα ιερό της Ιθάκης με την ονομασία «Οδυσσείον».
Στο ίδιο κείμενο γίνεται λόγος και για τα «Οδύσσεια», μια γιορτή αφιερωμένη στον Οδυσσέα, κατά την οποία προσκαλούνταν να συμμετάσχουν ακόμη και άλλες ελληνικές πόλεις.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι εορτασμοί πιθανότατα περιλάμβαναν αθλητικούς αγώνες, απαγγελίες των ομηρικών επών, θεατρικές παραστάσεις αλλά και θυσίες προς τιμήν του ήρωα και της θεάς Αθηνάς, η οποία θεωρούνταν προστάτιδά του.
Μια λατρεία που διήρκεσε περίπου 1.000 χρόνια
Η σημασία των νέων ανακαλύψεων δεν περιορίζεται μόνο στα αντικείμενα που ήρθαν στο φως.
Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι η λατρεία του Οδυσσέα ξεκίνησε ήδη από τον 9ο αιώνα π.Χ., όταν οι ιστορίες για τον βασιλιά της Ιθάκης μεταδίδονταν ακόμη προφορικά, και συνεχίστηκε έως και τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες.
Αυτό σημαίνει ότι ο Οδυσσέας τιμούνταν ως ήρωας για περίπου μία χιλιετία, πολύ μετά τη συγγραφή της Οδύσσειας και αρκετούς αιώνες μετά την εποχή στην οποία τοποθετείται μυθολογικά η επιστροφή του από την Τροία.
Ήρωας, αλλά και πρόσωπο λατρείας
Στην αρχαία Ελλάδα δεν ήταν ασυνήθιστο μυθικοί ήρωες να αποκτούν τόπους λατρείας.
Προσωπικότητες όπως ο Ηρακλής, ο Ιάσονας και ο Αχιλλέας τιμούνταν σε διάφορες περιοχές του ελληνικού κόσμου, λειτουργώντας ως πρόσωπα που γεφύρωναν τον κόσμο των ανθρώπων με το θείο.
Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί στο BBC, οι ήρωες αυτοί διαδραμάτιζαν έναν ρόλο αντίστοιχο με εκείνον που απέκτησαν αργότερα οι άγιοι στη χριστιανική παράδοση, αποτελώντας σημείο αναφοράς για τις τοπικές κοινωνίες και την ταυτότητά τους.
Ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ της Ιθάκης
Παρότι οι νέες ανακαλύψεις δεν αποδεικνύουν ότι ο Οδυσσέας υπήρξε ιστορικό πρόσωπο, δείχνουν με ολοένα μεγαλύτερη σαφήνεια ότι οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν στην ύπαρξή του και τον τιμούσαν επί αιώνες με οργανωμένες τελετές.
Η εικόνα που προκύπτει από τα ευρήματα της Ιθάκης αναδεικνύει πως ο ήρωας της Οδύσσειας δεν έζησε μόνο μέσα στους στίχους του Ομήρου, αλλά κατείχε ξεχωριστή θέση και στη θρησκευτική ζωή των κατοίκων του αρχαίου ελληνικού κόσμου.
