Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 ένα έργο που έμοιαζε περισσότερο με προσωπική εξομολόγηση παρά με παραδοσιακή καλλιτεχνική δημιουργία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στο βρετανικό καλλιτεχνικό τοπίο.
Η Βρετανίδα καλλιτέχνιδα, Tracey Emin, παρουσίασε ένα έργο που βασιζόταν στο ίδιο της το κρεβάτι, μετατρέποντας μια σκηνή από την ιδιωτική της ζωή σε δημόσιο έκθεμα. Το έργο, με τίτλο My Bed, επρόκειτο να γίνει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και συζητημένα παραδείγματα της σύγχρονης βρετανικής τέχνης.
Όταν το έργο παρουσιάστηκε το 1999, προκάλεσε έντονο ενδιαφέρον αλλά και αντιπαραθέσεις στα μέσα ενημέρωσης. Η εγκατάσταση απεικόνιζε ένα ακατάστατο κρεβάτι γεμάτο καθημερινά αντικείμενα: άδεια κουτιά μπύρας, προσωπικά αντικείμενα της καλλιτέχνιδας και χρησιμοποιημένα προφυλακτικά. Η τολμηρή αυτή εικόνα μετατράπηκε γρήγορα σε σύμβολο μιας νέας καλλιτεχνικής προσέγγισης που συνδύαζε την προσωπική εμπειρία με την πρόκληση προς το κοινό.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, την περίοδο που ο κόσμος πλησίαζε στο πέρασμα προς τον 21ο αιώνα, η καλλιτεχνική σκηνή στο Λονδίνο βρισκόταν σε έντονη αναταραχή, εξηγεί το BBC. Οι λεγόμενοι Young British Artists (YBAs), μια ομάδα δημιουργών στην οποία ανήκαν μεταξύ άλλων η Tracey Emin, ο Damien Hirst, η Sarah Lucas και οι Jake και Dinos Chapman, κυριαρχούσαν στο πολιτιστικό τοπίο, συνδυάζοντας την τέχνη με τη νυχτερινή ζωή, τη μουσική και μια έντονα προκλητική αισθητική.
Αντικείμενα που διηγούνται ιστορίες
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον καλλιτεχνικής έντασης και πειραματισμού, το My Bed ξεχώρισε ως μια από τις πιο συζητημένες δημιουργίες της εποχής. Το έργο δημιουργήθηκε το 1998 και έναν χρόνο αργότερα παρουσιάστηκε στην Tate Britain, όταν συμπεριλήφθηκε στους υποψήφιους για το βραβείο Turner Prize. Η εγκατάσταση βασιζόταν στο πραγματικό κρεβάτι της Emin μετά από μια δύσκολη περίοδο προσωπικής κρίσης και κατάθλιψης. Τα σεντόνια ήταν λερωμένα, ενώ γύρω από το κρεβάτι βρίσκονταν αντικείμενα της καθημερινότητάς της όπως προφυλακτικά, παντόφλες, άδεια μπουκάλια βότκας, Polaroid φωτογραφίες, γεμάτα τασάκια, ακόμη και προσωπικά είδη όπως αιματοβαμμένα εσώρουχα.
Αν και το έργο δεν απέσπασε τελικά το Turner Prize, η δημόσια συζήτηση που προκάλεσε ήταν τεράστια. Δημοσιογράφοι, κριτικοί τέχνης αλλά και το ευρύ κοινό σχολίαζαν τη ριζοσπαστική ειλικρίνεια της εγκατάστασης. Κάποιοι το είδαν ως μια τολμηρή καλλιτεχνική εξομολόγηση, ενώ άλλοι το χαρακτήρισαν υπερβολικά προκλητικό. Η ίδια η Emin περιέγραψε αργότερα το έργο ως «μισό σκηνή εγκλήματος και μισό ημερολόγιο».
Σχεδόν τριάντα χρόνια μετά την πρώτη του παρουσίαση, το έργο επιστρέφει ξανά στο προσκήνιο. Το My Bed εκτίθεται εκ νέου στο κοινό στο πλαίσιο της έκθεσης A Second Life στην Tate Modern, η οποία παρουσιάζει μια ευρεία αναδρομή στην καριέρα της Emin. Στην έκθεση περιλαμβάνονται δημιουργίες από τα πρώτα της βήματα έως και πιο πρόσφατα έργα της.
Η διευθύντρια της Tate, Maria Balshaw, που συμμετείχε στην οργάνωση της έκθεσης, παρατηρεί ότι πολλές γενιές έχουν ακούσει το όνομα της Emin χωρίς να έχουν δει ποτέ από κοντά τα έργα της. Θυμάται μάλιστα την πρώτη φορά που αντίκρισε την εγκατάσταση και το ιδιαίτερο συναίσθημα που της προκάλεσε: «Ήταν σαν απελευθέρωση. Το έργο περιλάμβανε στοιχεία της καθημερινής ζωής μιας γυναίκας που μέχρι τότε δεν εμφανίζονταν σε έναν τόσο επίσημο χώρο τέχνης».
Το έργο συνδέθηκε επίσης με τις πολιτιστικές αντιφάσεις της δεκαετίας του 1990. Την περίοδο εκείνη, γυναίκες που ζούσαν έντονα και δημόσια –ιδίως όσες προέρχονταν από εργατικές τάξεις– συχνά αντιμετωπίζονταν από τα μέσα ενημέρωσης ως προκλητικές φιγούρες. Παράλληλα όμως δεχόταν έντονη κριτική για την ίδια τους τη συμπεριφορά.
Με το πέρασμα των χρόνων, η σημασία του έργου εδραιώθηκε στον χώρο της σύγχρονης τέχνης. Το 2014 το My Bed πωλήθηκε σε δημοπρασία έναντι 2,54 εκατομμυρίων λιρών, ενώ σήμερα αποτελεί αντικείμενο μελέτης ακόμη και σε μαθήματα τέχνης σε σχολεία του Ηνωμένου Βασιλείου.
Μαξιλαροπόλεμος
Κατά τη διάρκεια της ιστορίας του, το έργο έχει συνδεθεί και με αρκετά ασυνήθιστα περιστατικά. Το 1999 δύο καλλιτέχνες ανέβηκαν στο έργο πραγματοποιώντας μια απρόσμενη «παράσταση» με μαξιλαροπόλεμο. Σε άλλη περίπτωση, μια επισκέπτρια επιχείρησε να το καθαρίσει θεωρώντας ότι επρόκειτο για πραγματική ακαταστασία. Στη σημερινή έκθεση το έργο προστατεύεται με ειδικό σύστημα συναγερμού ώστε να αποτραπούν παρόμοια περιστατικά.
Παρά την εικόνα χάους που δίνει, η συντήρηση της εγκατάστασης γίνεται με εξαιρετική προσοχή. Κάθε αντικείμενο φυλάσσεται ξεχωριστά και επανατοποθετείται σύμφωνα με συγκεκριμένες οδηγίες της καλλιτέχνιδας, ώστε η εγκατάσταση να διατηρείται ακριβώς όπως ήταν όταν δημιουργήθηκε.
Σήμερα, η αντίδραση του κοινού απέναντι στο έργο έχει αλλάξει σημαντικά. Όπως επισημαίνει η Balshaw, το My Bed δεν προκαλεί πλέον το σοκ που δημιουργούσε τη δεκαετία του 1990. Αντίθετα, πολλοί επισκέπτες στέκονται μπροστά του προσπαθώντας να κατανοήσουν την προσωπική ιστορία που αποτυπώνει.
Η Tracey Emin, που σήμερα είναι 62 ετών και έχει περάσει μια σοβαρή μάχη με τον καρκίνο, πιστεύει ότι το έργο έχει αποκτήσει πλέον μια δική του αυτόνομη πορεία μέσα στον χρόνο.
«Το My Bed έχει πλέον τη δική του ύπαρξη», λέει. «Όταν το βλέπουν σήμερα οι άνθρωποι δεν αντιδρούν με σοκ. Βλέπουν κάτι διαφορετικό: μια στιγμή ζωής που αποτυπώθηκε μέσα στον χρόνο».
