Έντονες αντιδράσεις προκαλεί η απόφαση του Ιράν να ζητά έως και δύο εκατομμύρια δολάρια (περίπου 1,7 εκατ. ευρώ δηλαδή), από πλοία που περνούν από τα Στενά του Ορμούζ, με αντάλλαγμα, όπως υποστηρίζει, την «ασφαλή διέλευσή» τους. Η Τεχεράνη παρουσιάζει τη χρέωση ως πληρωμή για υπηρεσίες ασφάλειας και ναυσιπλοΐας, αλλά και ως αποζημίωση για τις ζημιές που υπέστη η χώρα από αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους, από την άλλη, θεωρούν ότι το Ιράν επιχειρεί στην πράξη να επιβάλει διόδια σε μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες οδούς του κόσμου. Επικριτές της Τεχεράνης κάνουν λόγο ακόμη και για εκβιασμό, καθώς η πληρωμή συνδέεται με την ασφάλεια των πλοίων.
Το βασικό ερώτημα είναι απλό: Γιατί η Αίγυπτος μπορεί να χρεώνει τα πλοία που περνούν από τη Διώρυγα του Σουέζ όπως και ο Παναμάς όσα χρησιμοποιούν τη δική του διώρυγα, ενώ το Ιράν δεν μπορεί να κάνει το ίδιο στο Ορμούζ; Η απάντηση βρίσκεται στη μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε μια τεχνητή διώρυγα και σε ένα φυσικό διεθνές στενό.
Το Ορμούζ δεν ανήκει αποκλειστικά στο Ιράν
Τα Στενά του Ορμούζ είναι μια φυσική θαλάσσια δίοδος ανάμεσα στο Ιράν και το Ομάν. Δεν κατασκευάστηκαν από κάποιο κράτος και δεν αποτελούν αποκλειστική ιδιοκτησία της Τεχεράνης. Πρόκειται για διεθνές πέρασμα, το οποίο χρησιμοποιείται από πλοία πολλών χωρών. Η διέλευση από τέτοιου είδους στενά ρυθμίζεται από το διεθνές ναυτικό δίκαιο. Με απλά λόγια, το γεγονός ότι το Ιράν βρίσκεται στη μία πλευρά των Στενών δεν του δίνει το δικαίωμα να τα αντιμετωπίζει σαν δική του υποδομή και να επιβάλλει ελεύθερα όποια χρέωση επιθυμεί. Μπορεί να χρεώνει συγκεκριμένες υπηρεσίες που πράγματι παρέχει σε ένα πλοίο, όπως για παράδειγμα πλοήγηση, ρυμούλκηση ή διάσωση. Δεν μπορεί, όμως, να ζητά χρήματα μόνο και μόνο επειδή ένα εμπορικό πλοίο περνά από τη διεθνή θαλάσσια δίοδο.
Ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα δημιουργείται όταν η χρέωση παρουσιάζεται ως αντάλλαγμα για προστασία. Σε αυτή την περίπτωση, οι επικριτές του Ιράν υποστηρίζουν ότι δεν πρόκειται για πραγματική ναυτιλιακή υπηρεσία, αλλά για πίεση προς τις εταιρείες ώστε να πληρώσουν για να μην κινδυνεύσουν.
Γιατί είναι τόσο σημαντικά τα Στενά του Ορμούζ
Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν τον σημαντικότερο ενεργειακό διάδρομο στον κόσμο. Πριν από τη νέα πολεμική κρίση στην περιοχή, από εκεί περνούσε περίπου το ένα πέμπτο του πετρελαίου και του φυσικού αερίου που καταναλώνεται παγκοσμίως. Αυτό σημαίνει ότι οποιοδήποτε πρόβλημα στη διέλευση των πλοίων προκαλεί μεγάλη αναστάτωση στις διεθνείς αγορές όπως τι είδαμε να συμβαίνει και στην πράξη.
Αν τα πλοία καθυστερούν, αναγκάζονται να πληρώνουν μεγάλα ποσά ή φοβούνται ότι θα δεχθούν επίθεση, αυξάνονται τα ασφάλιστρα και τα μεταφορικά έξοδα. Το επιπλέον κόστος μπορεί στη συνέχεια να επηρεάσει τις τιμές του πετρελαίου, του φυσικού αερίου και πολλών προϊόντων. Για τον λόγο αυτό, οι αντιδράσεις στις ιρανικές απαιτήσεις δεν αφορούν μόνο το αν η χρέωση είναι νόμιμη. Αφορούν και τον κίνδυνο να αποκτήσει μία χώρα τον οικονομικό έλεγχο ενός περάσματος από το οποίο εξαρτάται μεγάλο μέρος της παγκόσμιας ενέργειας.
Η μεγάλη διαφορά με τη Διώρυγα του Σουέζ
Η Διώρυγα του Σουέζ από την άλλη, δεν είναι φυσικό θαλάσσιο στενό. Είναι ένα τεράστιο τεχνικό έργο μήκους 193 χιλιομέτρων και μέγιστου πλάτους 775 μέτρων το οποίο διασχίζει την Αίγυπτο και ενώνει τη Μεσόγειο με την Ερυθρά Θάλασσα. Η διώρυγα εγκαινιάστηκε τον Νοέμβριο του 1869 και απαιτεί συνεχή συντήρηση. Χρειάζεται εκβαθύνσεις, έργα επέκτασης, προσωπικό, συστήματα ελέγχου της κυκλοφορίας και υπηρεσίες ασφάλειας. Ανήκει στην Αίγυπτο και τη διαχείρισή της έχει η κρατική Αρχή της Διώρυγας του Σουέζ. Επομένως, η αιγυπτιακή κυβέρνηση έχει το δικαίωμα να χρεώνει τα πλοία για τη χρήση μιας εθνικής υποδομής.
Τα ποσά καθορίζονται ανάλογα με το μέγεθος του πλοίου, τον τύπο του και το φορτίο που μεταφέρει. Ένα φορτωμένο δεξαμενόπλοιο μπορεί να πληρώσει περίπου 380.000 δολάρια για μία διέλευση. Η πληρωμή αυτή δεν θεωρείται αυθαίρετο διόδιο σε διεθνή ύδατα. Είναι το αντίτιμο για τη χρήση ενός έργου που κατασκευάστηκε, λειτουργεί και συντηρείται από την Αίγυπτο.
Τι ισχύει για τη Διώρυγα του Παναμά
Παρόμοια είναι η περίπτωση της Διώρυγας του Παναμά, η οποία έχει μήκος περίπου 82 χιλιόμετρα και συνδέει τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό Ωκεανό. Και αυτή είναι τεχνητή θαλάσσια οδός. Κατασκευάστηκε με τεράστιο κόστος, ξεκίνησε να λειτουργεί Αύγουστο του 1914 και χρειάζεται ένα σύνθετο σύστημα λειτουργίας και συντήρησης. Η διώρυγα ανήκει στον Παναμά και από το 1999 βρίσκεται υπό τον πλήρη έλεγχο της χώρας. Τη διαχείρισή της έχει κρατικός φορέας, ο οποίος καθορίζει τα τέλη και τη σειρά με την οποία περνούν τα πλοία.
Ένα μεσαίου μεγέθους δεξαμενόπλοιο μπορεί να πληρώσει από 350.000 έως 400.000 δολάρια, ενώ σε περιόδους αυξημένης ζήτησης ή ξηρασίας, όταν περιορίζεται ο αριθμός των πλοίων που μπορούν να περάσουν, το κόστος μπορεί να αυξηθεί σημαντικά. Και σε αυτή την περίπτωση, όμως, το πλοίο πληρώνει για τη χρήση μιας τεχνητής εθνικής υποδομής και όχι απλώς για το δικαίωμα να περάσει από ένα φυσικό στενό.
Τι επιτρέπεται να χρεώνει ένα κράτος
Το διεθνές δίκαιο πάντως δεν απαγορεύει κάθε χρέωση στα φυσικά στενά. Ένα παράκτιο κράτος μπορεί να ζητήσει χρήματα για υπηρεσίες που προσφέρει πραγματικά και συγκεκριμένα σε ένα πλοίο. Για παράδειγμα, μπορεί να υπάρχει χρέωση για ρυμουλκά, πλοηγούς, φάρους, υπηρεσίες διάσωσης ή άλλες παροχές που είναι αναγκαίες για την ασφαλή ναυσιπλοΐα.
Αυτό συμβαίνει π.χ. στα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων. Η Τουρκία δεν επιβάλλει γενικά διόδια στα εμπορικά πλοία μόνο και μόνο επειδή περνούν από τα Στενά. Εισπράττει, όμως, τέλη για συγκεκριμένες υπηρεσίες, όπως η πλοήγηση, η λειτουργία των φάρων, η διάσωση και η συνοδεία από ρυμουλκά. Η βασική διαφορά είναι ότι οι χρεώσεις αυτές προβλέπονται από συγκεκριμένο διεθνές καθεστώς και συνδέονται με πραγματικές υπηρεσίες. Δεν παρουσιάζονται ως τίμημα για το ίδιο το δικαίωμα διέλευσης.
Γιατί προκαλεί αντιδράσεις η ιρανική απαίτηση
Το πρόβλημα με τη στάση της Τεχεράνης είναι ότι το ποσό των δύο εκατομμυρίων δολαρίων φαίνεται να συνδέεται άμεσα με την εγγύηση ότι ένα πλοίο θα περάσει με ασφάλεια. Αυτό δημιουργεί την εντύπωση ότι το Ιράν ζητά χρήματα όχι για μια συγκεκριμένη υπηρεσία, αλλά για να επιτρέψει ή να προστατεύσει τη διέλευση από έναν διεθνή θαλάσσιο δρόμο. Παράλληλα, οι εταιρείες που θα πληρώσουν μπορεί να αντιμετωπίσουν προβλήματα με τις αμερικανικές κυρώσεις, αν τα χρήματα καταλήξουν σε ιρανικούς φορείς που βρίσκονται στη μαύρη λίστα της Ουάσιγκτον. Έτσι, οι ναυτιλιακές εταιρείες βρίσκονται μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα: είτε να πληρώσουν την Τεχεράνη και να κινδυνεύσουν με κυρώσεις είτε να αρνηθούν και να φοβούνται για την ασφάλεια των πλοίων και των πληρωμάτων τους.
