Μια γλώσσα που γεννήθηκε στον υπόκοσμο της Ρωσίας, επιβίωσε στα Γκουλάγκ του Στάλιν και χρησιμοποιήθηκε για να μπερδεύει δεσμοφύλακες, βρίσκει σήμερα νέα χρήση στον σκοτεινό κόσμο του διαδικτύου.
Πρόκειται για τη Fenya, την αργκό των ρωσικών φυλακών και των εγκληματικών κύκλων, ένα γλωσσικό σύστημα γεμάτο διπλά νοήματα, κωδικούς, παραμορφωμένες λέξεις και δάνεια από γλώσσες όπως τα γερμανικά, τα ελληνικά και τα γίντις.
Αυτό που κάποτε βοηθούσε τους κρατούμενους να επικοινωνούν χωρίς να γίνονται αντιληπτοί από τις αρχές, σήμερα αξιοποιείται από Ρώσους κυβερνοεγκληματίες για να κρύβουν τις πραγματικές τους προθέσεις σε dark web φόρουμ, chat logs και διαδικτυακές αγορές παράνομων υπηρεσιών.
Από τις φυλακές στα σκοτεινά φόρουμ του διαδικτύου
Η Fenya λειτουργεί ως ένα είδος κρυφής γλώσσας. Οι λέξεις μοιάζουν αθώες, αλλά για όσους γνωρίζουν τον κώδικα έχουν εντελώς διαφορετική σημασία.
Για παράδειγμα, η ρωσική λέξη «babki» σημαίνει κυριολεκτικά «γιαγιάδες», όμως στη Fenya σημαίνει χρήματα. Η λέξη «varezhka», που σημαίνει «γάντι», μπορεί να σημαίνει και στόμα. Αντίστοιχα, η λέξη «khalyava», με ρίζες στα εβραϊκά, χρησιμοποιείται με την έννοια του «τζάμπα» ή της δωρεάν ευκαιρίας.
Στον ψηφιακό υπόκοσμο, τέτοιες γλωσσικές παγίδες αποκτούν νέα αξία. Μια λέξη που σε αυτόματη μετάφραση φαίνεται αθώα ή παράλογη μπορεί στην πραγματικότητα να κρύβει οδηγίες για απάτη, hacking ή αποφυγή εντοπισμού.
Όταν η τεχνητή νοημοσύνη μπερδεύεται
Οι αρχές και οι ερευνητές κυβερνοασφάλειας προσπαθούν πλέον να αποκωδικοποιήσουν αυτή τη νέα μορφή εγκληματικής επικοινωνίας.
Το πρόβλημα είναι ότι η Fenya δεν λειτουργεί σαν απλό λεξικό. Οι σημασίες αλλάζουν ανάλογα με το περιβάλλον, την παρέα, την εποχή και το είδος της παράνομης δραστηριότητας.
Ακόμη και προηγμένα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης ή αυτόματης μετάφρασης δυσκολεύονται να καταλάβουν τι πραγματικά λέγεται.
Σε διαρροές συνομιλιών ρωσικών κυβερνοεγκληματικών ομάδων, ερευνητές έχουν εντοπίσει φράσεις που μεταφράζονται σχεδόν ως ανοησίες. Όταν, για παράδειγμα, ένα εργαλείο αποδίδει μια φράση σαν «τα σαπούνια μου δεν κάνουν μπάνιο», οι συνομιλητές μπορεί στην πραγματικότητα να μιλούν για email accounts, blacklists ή τεχνικές παράκαμψης φίλτρων.
Η παλιά αργκό των κλεφτών
Η Fenya έχει βαθιές ρίζες στη ρωσική ιστορία.
Για αιώνες χρησιμοποιούνταν από περιπλανώμενους εμπόρους, μικροαπατεώνες, πορτοφολάδες και εγκληματικές ομάδες. Σταδιακά εξελίχθηκε σε γλώσσα του υποκόσμου, με δικό της λεξιλόγιο, ιεραρχίες και κώδικες.
Στη Fenya, οι κοινωνικές βαθμίδες εκφράζονταν συχνά μέσα από όρους χαρτοπαιξίας, ενώ ζώα και καθημερινά αντικείμενα αποκτούσαν δεύτερες, κρυφές σημασίες. Ένας «πίθηκος» μπορούσε να σημαίνει καθρέφτης, μια «αλεπού» πτυσσόμενο μαχαίρι, ενώ ορισμένες λέξεις λειτουργούσαν σαν αναγνωριστικά μέσα στον κόσμο των κλεφτών.
Η γλώσσα αυτή έγινε μέρος του λεγόμενου κώδικα των κλεφτών, του «vorovskoy zakon», ενός άτυπου συστήματος κανόνων που καθόριζε την ιεραρχία και το κύρος μέσα στις φυλακές και στον υπόκοσμο.
Η έκρηξη στα Γκουλάγκ
Η μεγάλη εξάπλωση της Fenya ήρθε τον 20ό αιώνα, μέσα στο σοβιετικό σύστημα στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας.
Στα Γκουλάγκ του Στάλιν, επαγγελματίες εγκληματίες, αγρότες, πολιτικοί κρατούμενοι, διανοούμενοι και απλοί πολίτες βρέθηκαν στον ίδιο χώρο. Έτσι, η αργκό των εγκληματιών πέρασε σε πολύ ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.
Για τους κρατούμενους, η γλώσσα δεν ήταν απλώς τρόπος επικοινωνίας. Ήταν εργαλείο επιβίωσης.
Μέσα σε ένα σύστημα βίας, παρακολούθησης και φόβου, το να μπορεί κανείς να μιλήσει κρυφά, να αναγνωρίσει ιεραρχίες ή να αποκρύψει προθέσεις μπορούσε να κάνει τη διαφορά.
Από την καταστολή στη λαϊκή κουλτούρα
Μετά τον θάνατο του Στάλιν και τις μαζικές αμνηστίες, εκατομμύρια κρατούμενοι επέστρεψαν στην κοινωνία, παίρνοντας μαζί τους και τη γλώσσα των φυλακών.
Η Fenya πέρασε σε τραγούδια του υποκόσμου, σε αφηγήσεις για ληστείες, φυλακές και βία, και σταδιακά απέκτησε σχεδόν μυθικό χαρακτήρα στη ρωσική λαϊκή κουλτούρα.
Παρότι επίσημα το σοβιετικό κράτος προσπαθούσε να καταστείλει αυτή την κουλτούρα, η απαγόρευση συχνά την έκανε ακόμη πιο ελκυστική. Παράνομα ηχογραφήματα, κασέτες και τραγούδια κυκλοφορούσαν ευρέως, κρατώντας ζωντανό το λεξιλόγιο του υποκόσμου.
Η «Fenya του Κρεμλίνου»
Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η Fenya δεν εξαφανίστηκε. Αντιθέτως, πέρασε σταδιακά και στον δημόσιο λόγο.
Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ακόμη και Ρώσοι πολιτικοί άρχισαν να χρησιμοποιούν εκφράσεις που προέρχονταν από τον κόσμο των φυλακών και του εγκλήματος, για να δείξουν λαϊκότητα, σκληρότητα ή αποφασιστικότητα.
Ορισμένοι κοινωνιολόγοι έχουν περιγράψει αυτό το φαινόμενο ως «Kremlovskaya Fenya», δηλαδή «Fenya του Κρεμλίνου».
Η χρήση τέτοιας γλώσσας από την εξουσία θεωρείται ενδεικτική μιας κουλτούρας όπου η βία, ο κυνισμός και οι κώδικες του υποκόσμου έχουν περάσει σε υψηλά επίπεδα της δημόσιας ζωής.
Η ψηφιακή μετάλλαξη: «cyber-Fenya»
Με την άνοδο του ρωσικού διαδικτύου, η Fenya συνάντησε μια νέα μορφή γλωσσικού χάους: την online αργκό.
Στις πρώτες δεκαετίες του RuNet, πολλοί χρήστες παραμόρφωναν σκόπιμα τη γλώσσα, έγραφαν φωνητικά, χρησιμοποιούσαν αγγλικές λέξεις με ρωσική προφορά ή αριθμούς αντί για γράμματα.
Από αυτό το περιβάλλον γεννήθηκαν μορφές διαδικτυακής αργκό όπως τα padonki ή το λεγόμενο olbanian, ένα στυλ γραφής που διασκεδάζει με τα λάθη, τις παραμορφώσεις και τα λογοπαίγνια.
Όταν αυτή η online αργκό συναντά τη Fenya και τη βωμολοχική γλώσσα Mat, δημιουργείται ένα πολύπλοκο μείγμα που οι ειδικοί αποκαλούν ανεπίσημα «cyber-Fenya».
Γιατί τη χρησιμοποιούν οι κυβερνοεγκληματίες
Η χρήση Fenya από κυβερνοεγκληματίες δεν έχει μόνο πρακτικό σκοπό. Είναι και στοιχείο ταυτότητας.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η αργκό βοηθά στην απόκρυψη πραγματικών εννοιών από αρχές, πλατφόρμες, μεταφραστικά εργαλεία και συστήματα ανάλυσης.
Σε άλλες, λειτουργεί ως ένδειξη κύρους. Κάποιοι χρησιμοποιούν λέξεις του παλιού υποκόσμου για να φαίνονται πιο «σκληροί», πιο μυημένοι ή πιο κοντά στην κουλτούρα των παραδοσιακών εγκληματικών κύκλων.
Υπάρχει όμως και μια πιο σοβαρή πλευρά: όταν παραδοσιακοί εγκληματίες συνεργάζονται με white-collar hackers, η Fenya γίνεται γέφυρα ανάμεσα στο παλιό οργανωμένο έγκλημα και το νέο κυβερνοέγκλημα.
Η γλώσσα ως όπλο απόκρυψης
Για τις αρχές, το πρόβλημα δεν είναι μόνο τεχνικό. Είναι γλωσσικό και πολιτισμικό.
Για να κατανοήσει κανείς ένα chat κυβερνοεγκληματιών, δεν αρκεί να μεταφράσει τις λέξεις. Πρέπει να ξέρει το πλαίσιο, την ιστορία της αργκό, τα υπονοούμενα, τις αλλαγές στη σημασία και τις σχέσεις εξουσίας μέσα στην ομάδα.
Η Fenya επιβίωσε επειδή πάντα προσαρμοζόταν. Από τους δρόμους της τσαρικής Ρωσίας πέρασε στις φυλακές, από τα Γκουλάγκ στα τραγούδια του υποκόσμου, από την πολιτική ρητορική στα dark web forums.
Σήμερα, στο περιβάλλον του κυβερνοεγκλήματος, συνεχίζει να κάνει αυτό που έκανε πάντα: να χωρίζει τους μυημένους από τους αμύητους.
Από τον «βατόμουρο» στην «ακαδημία»
Μερικές από τις πιο παράξενες λέξεις της Fenya δείχνουν ακριβώς αυτή τη λογική.
Ένα «raspberry» μπορεί να σημαίνει κρυψώνα. Ένας «sixer» είναι κάποιος που βρίσκεται στον πάτο της εγκληματικής ιεραρχίας. Και η «akademiya», η «ακαδημία», δεν είναι τόπος μάθησης, αλλά φυλακή — ένας χώρος όπου, ειρωνικά, κάποιος μπορεί πράγματι να μάθει καλά τη γλώσσα του υποκόσμου.
Η Fenya δεν είναι απλώς μια παλιά φυλακίστικη αργκό. Είναι ένα ζωντανό γλωσσικό εργαλείο, που μεταλλάσσεται μαζί με το έγκλημα.
Από τα στρατόπεδα του Στάλιν έως τα φόρουμ των hackers, η μυστική αυτή γλώσσα δείχνει ότι στον κόσμο του εγκλήματος η απόκρυψη δεν γίνεται μόνο με κρυπτογράφηση, αλλά και με λέξεις.
