Η δραματική προειδοποίηση του Γενικού Γραμματέα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες, περί «επικείμενης οικονομικής κατάρρευσης» του Οργανισμού, έρχεται σε μια χρονική συγκυρία την οποία πολλοί αναλυτές θεωρούν κρίσιμη για το μέλλον της παγκόσμιας πολυμερούς διακυβέρνησης.
Σύμφωνα με την επιστολή του κ. Γκουτέρες, η ρευστότητα του ΟΗΕ επιδεινώνεται ραγδαία, καθώς ο μεγαλύτερος χρηματοδότης του -οι Ηνωμένες Πολιτείες- έχουν περιορίσει δραστικά τόσο τις εθελοντικές όσο και τις υποχρεωτικές εισφορές.
Οι ΗΠΑ έχουν μειώσει τη χρηματοδότηση σε κρίσιμους βραχίονες του ΟΗΕ και έχουν αρνηθεί να καταβάλουν πλήρως τις εισφορές τους στους τακτικούς και ειρηνευτικούς προϋπολογισμούς.
Επισήμως, η Ουάσιγκτον επικαλείται ζητήματα «αποτελεσματικότητας» και «κακοδιαχείρισης». Ωστόσο, για μία σειρά αναλυτών, η οικονομική πίεση δεν είναι απλώς δημοσιονομικό εργαλείο, αλλά πολιτικός μοχλός αναδιάταξης της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής ασφάλειας.
Ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει χαρακτηρίσει τον ΟΗΕ οργανισμό με «μεγάλο δυναμικό» που «δεν το αξιοποιεί», ενώ έχει προχωρήσει στη σύσταση του Συμβουλίου Ειρήνης, πρωτοβουλία που, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, προκαλεί ανησυχία για υπονόμευση του ρόλου του ΟΗΕ στη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης.
Σύμφωνα με αναλύσεις think tanks στις ΗΠΑ και την Ευρώπη, η συγκεκριμένη πρωτοβουλία δεν αποτελεί μεμονωμένο εγχείρημα. Αντίθετα, εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική μετατόπισης από τον πολυμερή ΟΗΕ σε ευέλικτες, επιλεκτικές δομές, όπου τον καθοριστικό ρόλο θα έχουν κράτη που αποδέχονται το αμερικανικό αφήγημα περί παγκόσμιας τάξης βασισμένης σε κανόνες (rule-based world order).
Σε εκθέσεις του Atlantic Council, του Heritage Foundation και του Hudson Institute, καταγράφεται επανειλημμένα η άποψη ότι:
- ο ΟΗΕ έχει «παγιδευτεί» από κράτη που αμφισβητούν τη δυτική διεθνή τάξη,
- το Συμβούλιο Ασφαλείας είναι «παραλυμένο» λόγω του ρωσοκινεζικού βέτο,
- απαιτείται ένα νέο φόρουμ ειρήνης και ασφάλειας, βασισμένο όχι στην καθολική συμμετοχή, αλλά στην πολιτική και αξιακή σύγκλιση.
Όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά σε έκθεση του Atlantic Council (2023), «η διεθνής τάξη δεν μπορεί να παραμένει όμηρος κρατών που παραβιάζουν συστηματικά τους κανόνες της».
Παγκόσμια τάξη βασισμένη σε (a la carte) κανόνες
Σε αντίθεση με τον ΟΗΕ -όπου όλα τα κράτη είναι τυπικά ισότιμα- το νέο αυτό μοντέλο προκρίνει μια ιεραρχημένη διεθνή συμμετοχή, όπου η συμμόρφωση σε συγκεκριμένους κανόνες (ασφάλεια, κυρώσεις, γεωπολιτική ευθυγράμμιση) αποτελεί προϋπόθεση ένταξης.
Αναλυτές του Council on Foreign Relations επισημαίνουν ότι αυτό το σχήμα λειτουργεί de facto ως παράλληλος οργανισμός, χωρίς να απαιτείται τυπική διάλυση ή αντικατάσταση του ΟΗΕ. Ωστόσο, η οικονομική αποδυνάμωση του Οργανισμού και η ταυτόχρονη ενίσχυση εναλλακτικών δομών οδηγούν σε σταδιακό παραγκωνισμό του.
Πολυμέρεια υπό αίρεση
Η προειδοποίηση του Γκουτέρες περί «κινδύνου οικονομικής κατάρρευσης» αποκτά έτσι ευρύτερη γεωπολιτική σημασία. Για πολλούς διπλωμάτες, δεν πρόκειται απλώς για κρίση χρηματοδότησης, αλλά για σύγκρουση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για τη διεθνή τάξη.
Της καθολικής πολυμέρειας του ΟΗΕ και της επιλεκτικής, -υπό-δυτική ηγεσία- τάξης, που προωθούν οι ΗΠΑ.
Το ερώτημα που αναδύεται είναι αν ο ΟΗΕ θα μπορέσει να επιβιώσει ως κεντρικός πυλώνας της διεθνούς ειρήνης ή αν θα περιοριστεί σε δευτερεύοντα, συμβολικό ρόλο, την ώρα που η πραγματική ισχύς θα μεταφέρεται σε νέους, άτυπους αλλά πολιτικά καθοριστικούς οργανισμούς.
Και κυρίως, τι θα επιφυλάσσει αυτό το νέο παγκόσμιο σύστημα για την παγκόσμια ειρήνη και την ανθρωπότητα.
