Την ολοκλήρωση των συμφωνιών για τις θαλάσσιες ζώνες με τις γειτονικές χώρες έχει θέσει ως σταθερό στόχο της εξωτερικής πολιτικής η Αθήνα, καθώς μετά τις οριοθετήσεις με την Ιταλία και την Αίγυπτο το 2020, παραμένουν ακόμη σε εκκρεμότητα η συμφωνία χάραξης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης με τη Λιβύη, την Αλβανία και βέβαια την Τουρκία.
Το ιδανικό σενάριο για την κυβέρνηση θα ήταν να υπάρξει πρόοδος και στις τρεις περιπτώσεις μέχρι το τέλος της τρέχουσας κυβερνητικής θητείας. Στην πράξη, όμως, κάθε χώρα αποτελεί μια διαφορετική υπόθεση. Με τη Λιβύη βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη τεχνικές συζητήσεις, με την Αλβανία έχει επιλεγεί ο δρόμος του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, ενώ με την Τουρκία παραμένει ακόμη ανοιχτή η διαφωνία ακόμη και για το τι ακριβώς θα πρέπει να συζητηθεί.
Οδηγός η συμφωνία με την Αίγυπτο
Η Αθήνα χρησιμοποιεί ως πρότυπο τη συμφωνία που υπέγραψε με την Αίγυπτο ακριβώς σαν σήμερα πριν έξι χρόνια, στις 6 Αυγούστου 2020, όταν οι υπουργοί Εξωτερικών των δύο χωρών συναντήθηκαν στο Κάιρο προκειμένου να υπογράψουν το σχετικό κείμενο. Η μερική οριοθέτηση Αποκλειστικών Οικονομικών Ζωνών των δύο χωρών αποτέλεσε απάντηση στο παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο, καθώς αναγνώρισε ότι ελληνικά νησιά όπως η Κρήτη, η Ρόδος και η Κάρπαθος έχουν (προφανώς) δικαίωμα σε θαλάσσιες ζώνες.
Η συμφωνία μπορεί να μην ακύρωσε νομικά το μνημόνιο Τουρκίας και Λιβύης, ωστόσο περιόρισε στην πράξη τους τουρκικούς ισχυρισμούς στην Ανατολική Μεσόγειο. Έδειξε όμως κυρίως, ότι δύο χώρες μπορούν να καταλήξουν σε συμφωνία μέσα από διαπραγματεύσεις και με βάση το Διεθνές Δίκαιο. Αυτό το μοντέλο θέλει να ακολουθήσει τώρα η Ελλάδα και στις υπόλοιπες περιπτώσεις. Ο τρόπος, ωστόσο, με τον οποίο κινείται είναι διαφορετικός με κάθε χώρα.
Λιβύη: Συνέχιση των τεχνικών συνομιλιών
Η Λιβύη είναι ο φάκελος στον οποίο καταγράφεται αυτή τη στιγμή η μεγαλύτερη κινητικότητα. Η ελληνική κυβέρνηση και η κυβέρνηση της Τρίπολης έχουν πραγματοποιήσει ήδη τρεις γύρους τεχνικών συνομιλιών για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών. Ο σχεδιασμός της Αθήνας είναι να συνεχιστούν οι επαφές με την Τρίπολη, χωρίς όμως να διακοπεί η επικοινωνία με την ανατολική Λιβύη και τη Βεγγάζη. Η Ελλάδα θέλει να συνομιλεί και με τις δύο πλευρές, επειδή το συγκεκριμένο κράτος παραμένει πολιτικά και διοικητικά διχασμένο.
Η ελληνική διπλωματία θεωρεί σημαντικό ότι οι αρχές της ανατολικής Λιβύης δεν έχουν προχωρήσει στην κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου. Θετικά αξιολογείται επίσης το γεγονός ότι, στην προκήρυξη θαλάσσιων οικοπέδων, η λιβυκή πλευρά κινήθηκε με βάση τη μέση γραμμή. Για την Αθήνα αυτό αποτελεί ένδειξη ότι μπορεί να υπάρξει σοβαρή συζήτηση. Οι συνομιλίες δεν ξεκινούν από την αρχή. Ελλάδα και Λιβύη είχαν συζητήσει το θέμα και κατά τη δεκαετία του 2000, χωρίς τότε να φτάσουν σε συμφωνία. Υπάρχει, επομένως, προηγούμενη τεχνική εργασία που μπορεί να αξιοποιηθεί. Το μεγαλύτερο πρόβλημα παραμένει ο διχασμός της Λιβύης. Μια τελική συμφωνία θα πρέπει να γίνει αποδεκτή και από τις δύο πλευρές της χώρας για να έχει πραγματική ισχύ. Γι’ αυτό και η Αθήνα παρακολουθεί στενά τις προσπάθειες των Ηνωμένων Εθνών και των ΗΠΑ για την ενοποίηση των λιβυκών θεσμών.
Αλβανία: Στόχος η κοινή προσφυγή στη Χάγη
Με την Αλβανία η Ελλάδα δεν σχεδιάζει νέα διμερή διαπραγμάτευση για τη χάραξη των θαλάσσιων συνόρων. Οι δύο χώρες έχουν συμφωνήσει να παραπέμψουν το θέμα στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Για να γίνει αυτό, Αθήνα και Τίρανα πρέπει πρώτα να συντάξουν και να υπογράψουν ένα κοινό κείμενο, το λεγόμενο συνυποσχετικό. Σε αυτό θα περιγράφεται με ακρίβεια το ζήτημα για το οποίο θα κληθεί να αποφασίσει το Δικαστήριο.
Ο Αλβανός πρωθυπουργός Έντι Ράμα έχει δηλώσει ότι μπορεί να υπάρξει εξέλιξη στο θέμα μέχρι το τέλος του 2026. Από την ελληνική πλευρά, ωστόσο, οι προσδοκίες είναι πιο συγκρατημένες, καθώς δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη η απαραίτητη προετοιμασία. Η Αθήνα θα επιδιώξει να επανέλθει το θέμα στις διμερείς επαφές από το φθινόπωρο. Θεωρεί επίσης ότι η ενταξιακή πορεία της Αλβανίας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να βοηθήσει, καθώς η επίλυση των διαφορών με τις γειτονικές χώρες αποτελεί σημαντικό στοιχείο για ένα υποψήφιο κράτος.
Τουρκία: Η πιο δύσκολη περίπτωση
Η Τουρκία παραμένει η δυσκολότερη περίπτωση. Η χώρα μας δηλώνει έτοιμη να συζητήσει ένα και μόνο θέμα, αυτό της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Άγκυρα, όμως, θέλει να εντάξει στις συνομιλίες και άλλες διεκδικήσεις, όπως ζητήματα κυριαρχίας, τις λεγόμενες «γκρίζες ζώνες», και την αποστρατιωτικοποίηση των ελληνικών νησιών. Η Ελλάδα ωστόσο δεν αναγνωρίζει αυτά τα θέματα ως διαφορές προς διαπραγμάτευση.
Ο σχεδιασμός της Αθήνας είναι να διατηρήσει ανοιχτούς τους διαύλους επικοινωνίας, ώστε να αποφεύγονται εντάσεις και κρίσεις. Δεν βλέπει, όμως, περιθώριο για επίσημες συνομιλίες σχετικά με την ΑΟΖ όσο ο πρόεδρος της γείτονος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επιμένει στη διεύρυνση της ατζέντας. Πρόσθετη ανησυχία προκαλεί η συζήτηση στην Τουρκία για τη νομοθετική κατοχύρωση της επονομαζόμενης «Γαλάζιας Πατρίδας». Μια τέτοια κίνηση επεκτατικών διαθέσεων θα έκανε ακόμη πιο δύσκολη την προσέγγιση των δύο πλευρών.
