Η Ουκρανία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα εσωτερική κρίση, καθώς οι επιθέσεις εναντίον αξιωματικών στρατολόγησης αυξάνονται την ώρα που η χώρα προσπαθεί να καλύψει τις ανάγκες του στρατού στον πέμπτο χρόνο της ρωσικής εισβολής. Την ίδια στιγμή, πληθαίνουν και οι καταγγελίες για βίαιες πρακτικές από τις ίδιες τις ομάδες στρατολόγησης, δημιουργώντας ένα εκρηκτικό κλίμα που αναδεικνύει τις δυσκολίες της επιστράτευσης.
Βετεράνος του πολέμου ξυλοκοπήθηκε κατά τη διάρκεια ελέγχου
Ο Βασίλ Κρούπιτς γνωρίζει από πρώτο χέρι τι σημαίνει να πολεμά κανείς για την Ουκρανία. Ως πολυβολητής συμμετείχε σε σκληρές μάχες στην περιοχή του Ντονμπάς, περιγράφοντας στιγμές τρόμου, στις οποίες, όπως λέει, άλλοτε προσευχόταν και άλλοτε έκλαιγε για να καταφέρει να επιβιώσει από τις επιθέσεις των ρωσικών δυνάμεων.
Τον περασμένο Δεκέμβριο, ενώ υπηρετούσε πλέον στα μετόπισθεν και συμμετείχε σε περιπολία για τον εντοπισμό ανδρών που απέφευγαν την επιστράτευση, δέχθηκε επίθεση από δύο πολίτες, όπως αναφέρεται στο BBC. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι άνδρες αρνήθηκαν να επιδείξουν τα έγγραφά τους και τράπηκαν σε φυγή. Όταν η περίπολος τους καταδίωξε, ο Κρούπιτς ξυλοκοπήθηκε άγρια με λοστό, με αποτέλεσμα να νοσηλευτεί για έξι εβδομάδες.
«Μου έσπασε το πλευρό. Ήμουν πεσμένος στο έδαφος και δεν μπορούσα να αναπνεύσω», θυμάται, αναρωτώμενος: «Για ποιον λόγο πολεμήσαμε, αν σήμερα οι στρατιώτες μπορούν να δέχονται τέτοιες επιθέσεις;».
Πάνω από 600 επιθέσεις κατά στρατολόγων
Η στρατιωτική Συνήγορος του Πολίτη της Ουκρανίας υποστηρίζει ότι οι επιθέσεις κατά των αξιωματικών στρατολόγησης αποτελούν πλέον «τακτικό φαινόμενο» και χαρακτηρίζει την κατάσταση «μεγάλο πρόβλημα», καθώς η χώρα δυσκολεύεται να κινητοποιήσει νέους άνδρες για τον πόλεμο.
Παρότι πρόκειται για ένα θέμα που πολλοί αποφεύγουν να συζητήσουν δημόσια, φοβούμενοι ότι θα αξιοποιηθεί από τη ρωσική προπαγάνδα, η τελευταία έκθεση της Εθνικής Αστυνομίας καταγράφει περισσότερες από 600 επιθέσεις εναντίον στελεχών στρατολόγησης, προειδοποιώντας ότι η επιθετικότητα αποκτά ολοένα και πιο επικίνδυνες διαστάσεις.
Η πρώτη σοβαρή προειδοποίηση ήρθε τον Απρίλιο, όταν αρκετοί στρατολόγοι δέχθηκαν επιθέσεις με μαχαίρι, εκ των οποίων ένας έχασε τη ζωή του. Στις αρχές του μήνα, στο Λβιβ, περίπου 200 διαδηλωτές περικύκλωσαν αξιωματικούς που επιχειρούσαν να συλλάβουν άνδρα ο οποίος φερόταν να απέφευγε την επιστράτευση, καταστρέφοντας και ανατρέποντας το υπηρεσιακό τους όχημα.
Τα επεισόδια προκάλεσαν έντονη πολιτική αντίδραση, με τον πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι να καταδικάζει τη βία κατά στρατιωτών που υπηρετούν τη χώρα. Ωστόσο, η απόφασή του να απομακρύνει τον υπουργό Άμυνας Μιχαΐλο Φεντόροφ, έπειτα από διαφωνίες σχετικά με τον τρόπο διοίκησης και τη στρατηγική με τον αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων, έχει οδηγήσει σε επιβράδυνση των προσπαθειών για την αντιμετώπιση της κρίσης της επιστράτευσης.
Ο φόβος του πολέμου και η «επιστράτευση με λεωφορεία»
Οι λόγοι της αντίδρασης φαίνεται να είναι πολλοί. Από τη μία, υπάρχει ο φόβος της πρώτης γραμμής, καθώς σχεδόν όλοι γνωρίζουν πλέον κάποιον που έχει τραυματιστεί ή σκοτωθεί στον πόλεμο. Από την άλλη, αρκετοί εμφανίζονται απρόθυμοι να συμμετάσχουν σε μια σύγκρουση χωρίς ορατό τέλος.
Η μοναδική περίοδος κατά την οποία παρατηρήθηκε αυξημένη διάθεση εθελοντικής κατάταξης ήταν στα τέλη του 2023, όταν η Ουκρανία εξαπέλυσε αντεπίθεση με στόχο την ανακατάληψη εδαφών στα νοτιοανατολικά. Ωστόσο, το ενδιαφέρον αυτό δεν είχε διάρκεια.
Ο βουλευτής της αντιπολίτευσης Ολεξάντρ Χοντσαρένκο υποστηρίζει ότι από εκείνο το σημείο ξεκίνησε η περίοδος της «βίαιης επιστράτευσης», αποδίδοντας σε αυτήν το κύμα αντιδράσεων.
«Οι αξιωματικοί κυνηγούν ανθρώπους στους δρόμους και ορισμένες φορές χρησιμοποιούν αρκετά βίαιες μεθόδους. Η βία γεννά βία. Είναι ένα τεράστιο πρόβλημα και θα επιδεινωθεί», τονίζει.
Την ίδια άποψη εκφράζει και ο στρατιωτικός αναλυτής Ιβάν Στουπάκ. Όπως αναφέρει, οι συνεχείς απώλειες στο μέτωπο δημιούργησαν σοβαρές ελλείψεις προσωπικού, γεγονός που οδήγησε στην εφαρμογή αυτού που οι Ουκρανοί αποκαλούν «busification».
Πρόκειται για κινητές περιπολίες που εντοπίζουν άνδρες στον δρόμο και τους οδηγούν σε λεωφορεία με προορισμό τα κέντρα κατάταξης. Σύμφωνα με τον ίδιο, όταν υπάρχει ανάγκη για χιλιάδες νέους στρατιώτες, οι Αρχές προχωρούν σε μαζικές συλλήψεις και όταν οι πολίτες αντιστέκονται, ξεσπούν συγκρούσεις στους δρόμους.
Οι καταγγελίες για βία από στρατολόγους
Παράλληλα με τις επιθέσεις κατά των στρατολόγων, αυξάνονται και οι καταγγελίες για περιστατικά βίας από τις ίδιες τις ομάδες επιστράτευσης.
Ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Ουκρανίας κατέγραψε περισσότερες από 6.000 σχετικές καταγγελίες το προηγούμενο έτος, αριθμός διπλάσιος σε σχέση με το 2024. Οι αναφορές περιλαμβάνουν περιστατικά κακομεταχείρισης, παράνομης κράτησης αλλά και κακών συνθηκών στα κέντρα στρατολόγησης.
Ανάμεσα στους καταγγέλλοντες είναι και ο πανεπιστημιακός καθηγητής Κίριλο Ογκντάνσκι, ο οποίος εξαιρείται από την υποχρεωτική στράτευση. Όπως περιγράφει, τον περασμένο Νοέμβριο, στην πόλη Ντνίπρο, τον πλησίασε άνδρας με πολιτικά ρούχα ζητώντας να ελέγξει το καθεστώς της επιστράτευσής του.
Ο καθηγητής αντέδρασε, επισημαίνοντας ότι οι προβλεπόμενες διαδικασίες απαιτούν την παρουσία αστυνομικών στις σχετικές περιπολίες. Σύμφωνα με την καταγγελία του, ακολούθησε επίθεση.
«Ένας μου έριξε το κινητό από το χέρι και δύο με έσπρωξαν μέσα στο λεωφορείο. Όταν ρώτησα τι συμβαίνει, ένας άρχισε να με χτυπά στο κεφάλι και στη μύτη επανειλημμένα», αναφέρει.
Θυμάται ακόμη ότι του είπαν πως μπορούσαν να τηλεφωνήσουν στον διοικητή ώστε να σταλεί άμεσα στην πρώτη γραμμή, στην περιοχή του Ποκρόβσκ. Τελικά νοσηλεύτηκε για δύο εβδομάδες με πιθανό τραυματισμό στον αυχένα και σοβαρούς μώλωπες στο πρόσωπο.
Ο ίδιος έχει καταθέσει επίσημες καταγγελίες, ωστόσο δίσταζε να μιλήσει δημόσια, καθώς γνώριζε ότι τέτοιες ιστορίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τη ρωσική προπαγάνδα.
«Η ρωσική προπαγάνδα αξιοποιεί πολύ ενεργά τέτοια περιστατικά. Όμως το πρόβλημα υπάρχει. Αν όλοι σιωπούν, γιατί να σταματήσει; Κατανοώ την ανάγκη της επιστράτευσης, αλλά κανένας αξιωματούχος δεν έχει δικαίωμα να συμπεριφέρεται έτσι», σημειώνει.
«Οι δικοί μας άνθρωποι πρέπει να αντικατασταθούν»
Ο Βασίλ Κρούπιτς εξακολουθεί να κουβαλά τα τραύματα του πολέμου. Δήλωσε εθελοντής από τις πρώτες ημέρες της εισβολής και επέζησε από μερικές από τις πιο σκληρές μάχες.
Ένα τατουάζ στον λαιμό του γράφει «Δόξα στις Ένοπλες Δυνάμεις της Ουκρανίας», όμως οι εφιάλτες συνεχίζουν να τον συνοδεύουν. Όταν το όχημά του χτυπήθηκε από μη επανδρωμένο αεροσκάφος FPV, τραυματίστηκε σοβαρά, κατάφερε όμως να απομακρύνει έναν συνάδελφό του σε ασφαλές σημείο, ενώ είδε δύο ακόμη να καίγονται ζωντανοί.
Μιλώντας για τις επιθέσεις κατά των στρατολόγων, τονίζει ότι δεν πρόκειται μόνο για όσα βίωσε ο ίδιος, καθώς η υπόθεσή του εξακολουθεί να εκδικάζεται, αλλά και για το χάσμα ανάμεσα σε όσους πολέμησαν και σε εκείνους που προσπαθούν να αποφύγουν κάθε συμμετοχή.
«Κάνουμε το καθήκον μας. Πολεμήσαμε και υπερασπιστήκαμε τον λαό μας και τώρα μας επιτίθενται», λέει.
Ερωτηθείς τι θα μπορούσε να παρακινήσει περισσότερους πολίτες να καταταγούν εθελοντικά αντί να εξαναγκάζονται, απαντά ότι οι υψηλότερες αποδοχές θα μπορούσαν να βοηθήσουν. Ωστόσο, παραδέχεται ότι η ανάγκη αντικατάστασης των στρατιωτών στο μέτωπο είναι άμεση.
«Δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά. Τα παιδιά μας πρέπει να αντικατασταθούν. Αλλά κανείς δεν προσφέρεται εθελοντικά. Όλοι φοβούνται να πεθάνουν», καταλήγει.
Οι μεταρρυθμίσεις που έμειναν στη μέση
Κατά τη διάρκεια της εξάμηνης θητείας του στο υπουργείο Άμυνας, ο Μιχαΐλο Φεντόροφ είχε ξεκινήσει ορισμένες μεταρρυθμίσεις με στόχο να αντιμετωπιστεί η επιδεινούμενη κρίση της επιστράτευσης.
Οι παρεμβάσεις περιλάμβαναν συμβάσεις ορισμένου χρόνου για νέους στρατιώτες, δυνατότητα αναβολής περαιτέρω υπηρεσίας μετά την ολοκλήρωση της σύμβασης και καλύτερες αποδοχές, ιδιαίτερα για όσους αναλαμβάνουν τις πιο επικίνδυνες αποστολές.
Ωστόσο, οι αλλαγές βρίσκονταν ακόμη σε αρχικό στάδιο όταν απομακρύνθηκε από τη θέση του, αφήνοντας σε εκκρεμότητα την αναμόρφωση του συστήματος επιστράτευσης.
Μεταξύ των προτάσεων που εξετάζονται είναι η ανάθεση των περιπολιών επιστράτευσης στην αστυνομία, η παροχή κατάλληλης εκπαίδευσης στους αξιωματικούς και η εφαρμογή ψυχολογικής αξιολόγησης.
Παρότι η Ουκρανία αναγνωρίζει πλέον δημόσια ότι αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα στον τομέα της επιστράτευσης, η χώρα εξακολουθεί να διαθέτει μόνο υπηρεσιακό υπουργό Άμυνας και δεν έχει ακόμη καταλήξει σε μια οριστική λύση.
